فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٢ - تحولات فقه سياسى

به اين ترتيب فقه سياسى پابه‌پاى فقه عام شكل مى‌گيرد و تأسيس مى‌گردد و در بخشى هم بدون آنكه تأسيسى صورت بگيرد بصورت امضائى، قواعد عرفى تقرير و برسميت شناخته مى‌شود. مانند احترام به ماههاى حرام و تحريم جنگ در اين ماهها و بهره‌گيرى از شيوه‌هاى متعارف جنگى و التزام به عدم تعرض به سفرا و نمايندگان خارجى.

در مورد مرحله تدوين فقه سياسى تحولات به دو صورت قابل مطالعه است:

[١] . تحولاتى كه فقه سياسى پا به پاى فقه عام داشته و در لابلاى مباحث و عناوين متفاوت فقهى ادوار گوناگونى را طى نموده و مراحل تكاملى خود را در اعصارى كه در پيش توضيح داديم پيموده است.

بيشترين مباحث فقه سياسى در فقه سنى تحت عنوان «المسير» و در فقه شيعه در باب جهاد مطرح بوده است. مقايسه محتواى بحثهائى كه در كتب فقهى شيعه تحت عنوان جهاد آمده ميزان تحول فقه سياسى را مشخص مى‌كند.

در كتاب انتصار تأليف سيد مرتضى علم الهدى (متوفاى ٤٣٦) مباحث فقه سياسى فقط در پنج صفحه تحت عنوان «مسائل فى المحارب» (ص ٢٣١ تا ٢٣٥) آمده است و اين مقدار ٦٠/١ كل مباحث فقهى كتاب يعنى ١/٦ درصد است.

در كتاب المبسوط فى فقه الإماميّة تأليف شيخ طوسى (متوفاى ٤٦٠) كه به گفته مؤلف آن در مقدمه كتاب، وى مجموعه مباحث سى يا هشتاد (نسخه بدل) كتاب فقهى متقدمين را در آن جمع‌آورى كرده١، تحت عنوان «كتاب الجهاد و سيرة الامام (ع)» هفتاد و چهار صفحه از كتاب سه هزار صفحه‌اى به مباحث فقه سياسى اختصاص يافته است يعنى در حدود يك چهلم (٢/٥ درصد) از مجموعه مباحث فقهى كتاب المبسوط فقه سياسى است.

در كتاب تذكرة الفقهاء تأليف علامه حلى (متوفاى ٧٢٦) تحت عنوان كتاب الجهاد پنجاه و پنج صفحه به مباحث فقه سياسى اختصاص يافته است و اين رقم در مقايسه با كل حجم كتاب حدود يك بيست و دوم (٢٢/١) يعنى در حدود ٤/٥ درصد است.

[١] المبسوط فى فقه الاماميه، تأليف شيخ طوسى، ج ١، ص ٣.