فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٣ - فقه و علم حقوق

در علم فقه كار فقيه تعيين تكليف عملى هر حادثه در زندگى انسان است و موضوع آن احكام شرعى و يا وظائف عملى از نظر استنباط از ادله است [١] .

برخى نيز موضوع علم فقه را احوال مكلفين از نظر اينكه متعلق حكم اقتضائى يا تخييرى است دانسته‌اند [٢] . و نيز فقه در معنى علم طريق آخرت و حصول ملكه‌اى كه احاطه به حقائق امور دنيوى و معرفت دقائق آفات نفوس را تعليم مى‌دهد بكار رفته است [٣] ، و هدف از فقه در اين تعبير آن بوده كه پرهيز كافى براى اعراض از امور فانى و اقبال به امور باقى بدست آيد.

شايد مراد آن حديث است كه از پيامبر (ص) نقل شده: الا انبئكم بالفقيه كل الفقيه‌؟ قالوا: بلى يا رسول اللّه قال: من لم يقنط الناس من رحمة اللّه و لم يؤمنهم من مكر اللّه و لم يؤيسهم من روح الله و لم يدع القرآن رغبة عنه الى ما سواه [٤] .

رسول خدا (ص) فرمود: آيا به شما خبر دهم از فقيه، كسى كه كاملاً فقيه است‌؟

مستمعين گفتند. آرى. فرمود: فقيه كسى است كه مردم را از رحمت خدا نااميد نكند و آنها را از مجازات خدا بى‌خيال نسازد و از روح الهى آنها را مأيوس نگرداند و بجاى قرآن به چيز ديگر دل نبندد.

فقه و علم حقوق

علم حقوق رشته‌اى از علوم اجتماعى است، به اين معنى كه هدف آن جستجوى قواعدى است كه به منظور استقرار عدالت و نظم و تأمين سعادت مردم حالتى را بر اشخاص از اين جهت كه عضو جامعه هستند الزام مى‌كند. از اينرو يك نظام حقوقى عبارت از مجموعه‌اى از قواعد الزام‌آورى است كه زندگى جامعه را بر اساس عدالت و حق و انصاف منظم مى‌سازد [٥] .

با اين تعريف از حقوق مى‌توان به تفاوت و افتراق اصولى فقه و علم حقوق پى

[١] . رجوع شود به الاصول العامة للفقه المقارن، تأليف محمد تقى حكيم، ص ١٥.

[٢] رجوع شود به نضد القواعد فاضل مقداد، ص ٦.

[٣] همان.

[٤] اصول كافى، ج ١، ص ٣٦.

[٥] رجوع شود به مقدمه علم حقوق، تأليف دكتر كاتوزيان، ص ٥٩، درآمدى بر حقوق اسلامى (نشريه دفتر همكارى حوزه و دانشگاه)، ج ١، ص‌ ٧٢.