فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٤٠ - 6 عصر غيبت كبرى (329 هجرى) تا زمان شيخ طوسى (460 هجرى)

مى‌رفت [١] . و هم در اين عصر بود كه هزاران مجموعه در حديث بعنوان اصل برشته تحرير درآمد [٢] .

[٣] . عصر رضوى:

در اين عصر بدليل تشتت و اختلاف حديث كه منبع اصلى فقه شيعه بود اصول مدونه به امام رضا (ع) عرضه شد و تنقيح گرديد و بدين وسيله تحولى در فقه شيعه بوجود آمد٣. حسن بن على بن وشاء از اصحاب امام رضا (ع) مى‌گويد:

من در مسجد كوفه نهصد شيخ را درك كردم كه همه مى‌گفتند حدثنا جعفر بن محمد [٤] .

٤. عصر عسكريين:

در اين دوران بدليل فشار سياسى كه امام هادى (ع) و امام حسن عسكرى (ع) را به انزوا كشانيد بطورى كه اكثر عمرشان را تحت مراقبت شديد مأمورين خلفاى جور بسر بردند، فقه شيعه به افول گرائيد و شرائط تقيّه سخت بر آن چيره شد. ولى با وجود اين كتب روائى شيعه را در عصر امام حسن عسكرى به ٦٦٠٠ عدد رقم زده‌اند [٥] .

٥. عصر نواب و سفراء چهارگانه (٣٢٩-٢٦٠):

در اين عصر كه به دوره غيبت صغرى معروف است فقه تنها از طريق نواب اربعه از ناحيه مقدسه امام غائب (ع) تحصيل مى‌شد. و تضييقات و فشار سياسى در اين شرائط فقه شيعه را به حصار و تنگناى شديدى كشانيد و انتقال آن را بشكل فعاليت زيرزمينى درآورد.

٦. عصر غيبت كبرى (٣٢٩ هجرى) تا زمان شيخ طوسى (٤٦٠ هجرى):

اين عصر اوج بنيانگيرى فقه شيعى و پى‌ريزى اجتهاد است. در اين عصر اصول أربعمائة در چهار اصل متقن و منقح جمع‌آورى شده و كلينى (متوفاى ٣٢٩) در طول بيست سال مسافرت و كنكاش و پژوهش ١٦١٩٠ حديث را جمع‌آورى و در

[١] . رجوع شود به وسائل الشيعة، تأليف شيخ حر عاملى، ج ١٨، ص ١٠٤.

[٢] رجوع شود به علم الحديث و دراية الحديث، تأليف كاظم مدير شانه‌چى، ص ٧٤، و مقدمه وسائل الشيعة به قلم ربانى شيرازى، ص يج.

[٣] مقدمه وسائل الشيعة، به قلم ربانى شيرازى، ص يج.

[٤] رجوع شود به الذّريعة الى تصانيف الشيعة، تأليف علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى، ج ١، ص ١٧، و نيز پانويس مقدمه وسائل الشيعة، ص يد.

[٥] وسائل الشيعة، تأليف شيخ حر عاملى، ج ٢٠، ص ٤٩.