فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٦٩ - 5 بلغة الفقيه تأليف سيد محمد آل بحر العلوم (متوفاى 1326)

وى اين سخن را نيز اضافه مى‌كند كه اگر اين نوع حكومت ادله ولايت فقيه بر نصوص مذكور را نپذيريم، نتيجه تعارض اين دو نوع دليل، آن مى‌شود كه در چنين امورى (مصالح عمومى مربوط به دولت و حكومت) بايد به اصول اوليه مراجعه شود، و مقتضاى قاعده در اين موارد اين است كه اگر چنين امورى بدون اذن فقيه جامع الشرائط انجام پذيرد نامشروع است (اصل، عدم مشروعيت است).

شيخ در پايان اين بحث در عين اينكه آن را خالى از دشوارى و پيچيدگى نمى‌داند، ولى چنين نتيجه‌گيرى مى‌كند: از كليه بحثهاى گذشته روشن شد كه مفاد ادله ولايت فقيه، ثبوت ولايت براى فقيه جامع الشرائط در كليه امورى است كه مشروعيت انجام آن از نظر شرع مسلم است، بطورى كه اگر فقيه وجود نداشته باشد بايد خود مردم آن كارها را انجام دهند. و اما در امورى كه احتمال دخالت نظر امام معصوم (ع) در آن مى‌رود بايد ولايت فقيه در آن مورد از ادله ديگرى بجز ادله عامه ولايت فقيه استفاده شود [١] .

اين نتيجه گرچه نتيجه مطلوبى در بحث ولايت فقيه نيست، ولى بى‌شك راهگشاى نتيجه‌گيريهاى بهترى است كه با استفاده از رهنمودهاى اين فقيه بزرگ مى‌توان به آنها رسيد.

٥. بلغة الفقيه تأليف سيد محمد آل بحر العلوم (متوفاى ١٣ [٢] ٦)

بلغة الفقيه مجموعه چند رساله در موضوعات مختلف فقهى است كه يكى از اين رساله در موضوع «اراضى خراجيه» و ديگرى تحت عنوان «ولايات» به اسلوب فقهى و محققانه نوشته شده است.

رساله خراجيه تأليف علامه سيد محمد آل بحر العلوم پس از رساله قاطعة اللجاج محقق كركى٢ مفصلترين.

[١] مكاسب شيخ انصارى، ص ١٥٥.

[٢] نور الدين على بن العالى كركى (متوفاى ٩٤٠) از فقهاى بزرگى است كه ضمن تعميق فقه شيعه و توسعه و رشد دادن به آن به بخشى از مسائل حكومتى بيش از ديگران پرداخته و در آثار خود در زمينه ولايت فقيه و مسائل خارج و مقاسمه، بحثهاى عميقى را مطرح كرده است. رساله قاطعه اللجاج وى در همين راستا تحرير شده است و اين رساله در سال ١٣١٥ هجرى در ايران طبع و نشر يافته است.