فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٦ - 1 عوائد الايام، تأليف احمد بن محمد مهدى نراقى (متوفاى 1245)

مجدد فقه اجتهادى توسط وحيد بهبهانى (متوفاى [١] ٢٠٨) تحولى در فقه سياسى نيز بوجود آمد و فقها با طرح مسئله ولايت فقه، مباحث فقه سياسى را بر محور اين اصل قرار داده و مسائل حكومت را بطور مستقل در اين مبحث و تحت اين عنوان به بحث نهادند.

گرچه اصل بحث ولايت فقيه تازگى نداشت و فقهاى گذشته نيز تحت عنوان ولايات از ولايت فقه بحث مى‌كرده‌اند اما آنچه كه تازگى داشت تمركز بحثهاى فقه سياسى و توسعه و تعميق آن تحت عنوان ولايت فقيه بود.

از ميان آثار گران‌بهائى كه از فقهاى اين دوره در زمينه بحث ولايت فقيه بجاى مانده نمونه‌هائى را انتخاب كرده و به ترتيب تاريخ نگارش آنها مورد بحث قرار مى‌دهيم:

١. عوائد الايام، تأليف احمد بن محمد مهدى نراقى (متوفاى ١٢٤٥)

در اين كتاب نفيس فقهى كه تعداد قابل توجهى از قواعد فقهى و احكام كلى مورد بررسى عميق قرار گرفته يكى از هشتاد و هشت عائده آن به بحث از ولايت حاكم اختصاص داده شده و طى يك بحث طولانى فقهى در باره مسائل عمده حكومت و حاكميت بحث شده است١. مؤلف انگيزه طرح بحث ولايت فقيه را چنين توضيح مى‌دهد: از آنجا كه فقهاى گذشته معمولاً اختياراتى را به فقيه نسبت مى‌دادند و فقيه را حاكم در زمان غيبت مى‌دانستند ولى دليل بر آن ذكر نمى‌كردند بر آن شدم كه اين مطلب را با دليل به اثبات برسانم.

مرحوم نراقى در آغاز اين بحث كليه آيات و روايات قابل استناد در اثبات ولايت فقيه را مطرح و سپس به اجماع و دليل عقل پرداخته و با ادله اربعه، ولايت فقيه را در تصديق كليه شئون حكومت و رهبرى جامعه اثبات نموده است. آنگاه موارد خاص ولايت فقيه را يك به يك مورد بررسى قرار داده ميزان دلالت ادله ولايت فقيه را در هر مورد به بحث گذارده است.

در بحث بعدى، مسأله ولايت را يك بار در مورد فقيه و بار ديگر درباره عامه مردم مطرح و در مورد اول بنابر مفاد ادله، تصدى شئونات ولايت را بر فقيه واجب

[١] . رجوع شود به عوايد الايام، تأليف احمد بن محمد مهدى نراقى، ص ١٨٥.