فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٧ - نخستين تدوين - همزاد تأسيس - فقه سياسى

بى‌شك مالك اشتر اگر از شجاعت و صلابت برترى برخوردار بود، ولى علم ابن عباس و سابقه عمار و زبان گوياى صعصعه بن صوحان و تجربه آن عده از صحابه‌اى را كه گرد على عليه السلام بودند نداشت. و در مجموع برترين شخصيت براى اجراى قانون اساسى و منشور اسلامى كشور مصر نبود ولى انتخاب چنين شخصيتى براى پياده كردن چنان منشورى بى‌شك دليل بر اين حقيقت است كه حاكم و زمامدار مسلمين بايد جامع همه شايستگيها باشد [١] .

براى هيچ فقيه عادل مدبرى جاى بهانه در اجراى فرامين اين عهدنامه وجود ندارد، بويژه اينكه مسئوليت عمده در اين منشور بر عهده حاكم و زمامدار نهاده شده و مسكوت گذاردن وضع مردم در برابر حكومت در اين منشور شايد بخاطر آن بوده است كه وظيفه مردم آنگاه آغاز مى‌شود كه زمامدار از عهده انجام فرامين آن برآيد و اين امر مى‌تواند درباره هر فقيه عادل مدبرى كه عهده‌دار اقامه حكومت اسلامى مى‌گردد صادق باشد.

اهدافى كه در اين منشور براى اعزام مالك ذكر شده مى‌تواند در مورد هر كشور و ملتى صدق كند اين اهداف عبارتند از:

١. جمع‌آورى درآمدهاى مشروع دولت جهت تأمين هزينه‌هاى جارى اداره كشور. كلمه جبايه مفهوم عميقتر از جمع‌آورى را دارد زيرا در مفهوم لغوى آن نوعى انتخاب و گزيدگى وجود دارد كه به همين علت اجتباء به معنى اصطفا بكار برده شده است و از سوى ديگر جواب كه از همين واژه و به معنى گودالهاى بزرگ كه به دليل عمقش آبهاى اطراف خود را جذب مى‌كند و قطره‌قطره باران به سوى آن سرازير مى‌گردد تفسير شده، نشانگر اين خصوصيت است كه جمع‌آورى درآمدهاى دولت بايد به گونه‌اى باشد كه در عين مراعات نوعى انتخاب احسن، در آن زمينه جذب داشته باشد و همه آنچه را كه شايسته است در خود جمع نمايد، نه اينكه از هر چيزى و به هر وسيله‌اى و با هر كيفيتى درآمدهاى دولت جمع‌آورى شود.

[١] رجوع شود به شرح حال مالك اشتر نخعى در الراعى و الرعيه، تأليف توفيق الفكيكى، ص ٣٩ به بعد.