فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٦ - 1 مكتب فقهى سنى

تاريخ تدوين فقه

نظر به اختلاف اصولى كه در ادله احكام شرعى و منابع فقه بين فقهاى اهل سنت و فقهاى شيعه وجود داشته و فقهاى سنى مداركى چون قياس و استحسان و مصالح مرسله را از جمله منابع استنباط حكم شرعى شمرده و سنت را منحصر در احاديث نبوى مى‌دانسته‌اند و متقابلاً فقهاى شيعه سنت را به اقوال و افعال و تقرير امامان معصوم (ع) توسعه داده و قياس و استحسان و مصالح مرسله را از درجه اعتبار ساقط مى‌شمرده‌اند، ناگزير دو مكتب فقهى متفاوت در طول تاريخ تدوين فقه بوجود آمده است:

[١] . مكتب فقهى سنى

مكتب مراحلى را به ترتيب زير طى نموده است:

الف: فقه در عصر پيامبر (ص) كه توسط وحى بطور اجمال نازل و مى‌شد و از طريق گفتار و عمل و تقرير پيامبر (ص) تبيين و تفصيل داده مى‌شد.

برخى از صحابه در اين عصر به دليل دور ماندن از مصاحبت پيامبر برخى از احكام را از طريق اجتهاد بدست مى‌آورند. فقهاى مكتب سنى معتقدند پيامبر (ص) به معاذ بن جبل و ديگر صحابه اجازه اين عمل را داده بود. ولى با وجود اين، عصر پيامبر (ص) را عصر اجتهاد فقهى نشمرده‌اند١.

ب: فقه در عصر صحابه كه از رحلت پيامبر (ص) آغاز مى‌شود و تا آخر قرن اول ادامه مى‌يابد و در اين عصر صحابه به دليل روبرو شدن با مسائلى كه نصى در آن نمى‌يافتند به اجتهاد رو آوردند ولى اجتهاد در اين عصر بطور كامل اعمال نمى‌شد و نصوص قرآن و سنت عمده‌ترين مأخذ احكام شرعى محسوب مى‌گرديد.

اختلاف نظر صحابه بيشتر در بيان نصوص و تفسير آن و اعمال قياس در اشباه و نظائر و احياناً اجتهاد به رأى و استنباط شخصى از روح شريعت بود.

در اين عصر دو تفكر متفاوت ديده مى‌شود نخست تعبد بر نصوص، و دوم

[١] . مدخل الفقه الاسلامى، تأليف دكتر محمد سلام مذكور، ص ٢٩.