انوار هدايت - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢٥٤ - از عجايب نظام طبيعت

همه آن‌ها علّت غايى دارد. هيچ موجودى بيهوده خلق نشده است و هيچ حكمى خلاف مصلحت صادر نمى‌شود.

از عجايب نظام طبيعت‌

بحث ما مربوط به تمام كائنات بود، تمام كائنات داراى هدف است و ما كمال لايق بعضى از اشياى مانند حيوانات و نباتات را بخوبى مشاهده مى‌كنيم؛ (ولى در مورد جمادات ما چيزى را نمى‌دانيم.) شايد بعضى از حيوانات دريايى را شما ديده باشيد كه در كنار دريا تخم گذارى مى‌كنند بعد از تخم گذارى بدون توجه به تخمك‌ها به‌سراغ كارشان مى‌روند، تخم‌ها مدتى به‌حال خودش باقى مى‌مانند، بعد حيوانات ريز ريز در داخل آن‌ها شكل گرفته و طبيعتاً در همان‌جا رشد و نُمو مى‌كنند. خداى حكيم و دانا نظام طبيعت را چنان مجهز خلق كرده است كه تمام امكانات براى حفظ و بقاى آن حيوانات در آن فراهم است، به مجرد اين‌كه آن حيوانات كوچك خود را از ميان تخم بيرون مى‌كشند، به‌سرعت طرف دريا حركت مى‌كنند. جاى تعجب است كه آن حيوانات از كجا مى‌فهمند به‌طرف دريا بروند؟ چه كسى آن‌ها را هدايت مى‌كند؟ كدام نيرو به آن‌ها مى‌فهماند اگر در ميان دريا نروند، در ميان اين خاك‌ها زندگى براى آن‌ها دشوار مى‌باشد! چگونه آن‌ها مى‌فهمند كه دريا به كدام طرف است تا راه را گُم نكنند؟ ممكن است كسى بگويد كه غريزه خودكار به آن‌ها جهت مى‌دهد، اين جواب درست كه غريزه خودكار به آن‌ها مى‌فهماند؛ اماّ غريزه خودكار را چه كسى به‌