اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٤٦٢ - تعريف قياس

مدار تمام احكام شرعى بر اين است.[١] مراد محقّق در المعتبر كه حكم به حجّيت تنقيح مناط قطعى كرده، همين است.[٢]

در مرسله ابومريم آمده: نجاشى شاعر، در ماه مبارك رمضان، شرب خمر كرده بود. او را نزد امير المؤمنين (ع) آوردند. حضرت، هشتاد تازيانه به او زد و شب، او را زندانى كرد و صبح او را خواست و بيست‌شلّاق ديگر به او زد. نجاشى گفت: آن هشتادتازيانه به خاطر شرب خمر بود. اين بيست‌تازيانه ديگر براى چيست؟

حضرت فرمود: اين به خاطر آن است كه تو در ماه رمضان جرئت به شرب خمر كردى: «هذا لتجرّئك على شرب الخمر فى شهر رمضان».[٣] اصحاب از اين تعليل براى غيرمورد نصّ هم استفاده كرده‌اند. لذا فتوا داده‌اند اگر كسى در ماه رمضان يا مكانى شريف (مانند مسجد، مسجد الحرام و مشاهد مشرّفه) زنا كند، زياده بر حد، مجازات مى‌شود.[٤]

اين است كه گفته‌اند حكم از نظر سعه و ضيق، دائر مدار سعه و ضيق علّت است و علّت، همان‌طورى كه در مورد حكم پياده مى‌شود، در موارد ديگر هم پياده مى‌شود.[٥]

در روايتى، اسحاق‌بن عمّار از امام صادق (ع) نقل مى‌كند: حضرت امير المؤمنين (ع) فرمود: من در سرزمين دشمن، بر هيچ مردى حد جارى نمى‌كنم تا از آن سرزمين‌

خارج شود؛ زيرا از ترس اين كه مبادا تعصّب جاهليت او را وادار كند به دشمن ملحق شود: «

لا اقيم على رجل حداً بأرض العدوّ و حتّى يخرج منها مخافة أن تحمله الحمية

[١]. الحدائق الناضرة، ج ١، ص ٥٦.

[٢]. الوافية، ص ٢٢٩.

[٣]. الكافى، ج ٧، ص ٢١٦، ح ١٥؛ كتاب من لا يحضره الفقيه، ج ٤، ص ٤٠، ح ١٣٠؛ تهذيب الأحكام، ج ١٠، ص ٩٤، وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ٤٧٤( حدّ المسكر، باب ٩)، ح ١.

[٤]. مسالك الأفهام، ج ١٤، ص ٤٠٠؛ كشف اللثام، ج ١٠، ص ٤٨٩؛ جواهر الكلام، ج ٤١، ص ٣٧٣- ٣٧٤؛ تفصيل الشريعة( كتاب الحدود)، ص ٢٧٦.

[٥]. سيرى كامل در اصول فقه از درس‌هاى فاضل لنكرانى، ج ٨، ص ٤٢٧.