پيامبر (ص) و تمام مؤمنان است به اين كه: مجادله شما با يهود و نصارا، بايد به حق باشد؛[١] كلامى كه مشتمل بر تنبيه آيات و حجّت‌هاى الهى باشد و از هر جهت، هم عقل‌پسند و هم مورد طبع انسانى.

بنابراين، اگر مجادله درهرحال قبيح بود، خداوند نمى‌فرمود: «الا بالّتى هى أحسن» و به پيغمبرش امر به جدال احسن نمى‌كرد، و پيامبر خدا[٢] هم با يهود و نصارا و دهريان و ثنويان و مشركان عرب، مناظره نمى‌كرد! پس مجادله حسن و خوب هم داريم كه مى‌گويد: مجادله شما احسن در حسن باشد.[٣]

امير مؤمنان على (ع) در خطبه‌ها و احتجاجاتش در امر خلافت (بويژه در سقيفه، شورا، جمل) و احتجاج‌هايش بر معاويه و خوارج و ... از علم كلام استفاده كرده است. حضرت زهرا (عليهاالسلام) و ائمّه معصوم (عليهم السلام) نيز احتجاج به علم كلام داشته‌اند[٤] كه طبرسى در الاحتجاج و علّامه‌مجلسى در بحار الانوار[٥] اين موارد را بيان كرده‌اند.

ايمان متوقّف بر تعلّم علم كلام و منطق و غيراينها، از علوم تدوين شده نيست؛ بلكه خود فطرت انسانى و تنبيهات شرعى از كتاب و سنّت متواتره يا مشهوره، كفايت مى‌كند. شهيد ثانى در ادامه، احاديثى را در نكوهش متكلّمان و علم كلام نقل مى‌كند.[٦] محمّدامين استرآبادى و شيخ‌حرّ عاملى نيز كلام شهيد ثانى را به‌عنوان تأييد مطالب خود بيان مى‌كنند.[٧]

پاسخ متكلّمان به انتقادات اخباريان‌

حقْ اين است كه تقييد فكر انسانى با زنجير جمود، خلاف فطرت الهى‌اى است كه مردم را بر آن فطرتْ آفريده است، و در هيچ طايفه و امّتى نديده‌ايم كه اجتماع‌

[١]. تصحيح الإعتقاد( سلسلة مؤلَّفات الشيخ المفيد، ج ٥)، ص ٦٨.

[٢]. علّامه‌مجلسى در بحارالأنوار( ج ٩، ص ٢٥٥- ٣٤٤)، بابى دارد كه احتجاج پيامبر خدا( ص) را بيان كرده است.

[٣]. التبيان، ج ٨، ص ١٩٢.

[٤]. تصحيح الإعتقاد( سلسلة مؤلَّفات الشيخ المفيد، ج ٥)، ص ٧٠؛ أعيان الشيعة، ج ١، ص ١٩٠- ١٩٢.

[٥]. ر. ك: بحارالأنوار، ج ١٠.

[٦]. الإقتصاد و الإرشاد( رسائل الشهيد الثانى، ج ٢)، ص ٧٥٨- ٧٦٢.

[٧]. الفوائد المدنية، ص ٢٨٦- ٢٨٧؛ إثبات الهداة، ج ١، ص ١٣١.