اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٢٦٨ - منظور از حسن و قبح عقلى

به نظر مى‌رسد كه شهيد صدر اين مطلب را از فاضل تونى گرفته باشد، چنان كه وى مى‌گويد:

ما موردى پيدانمى‌كنيم كه حكم شرعى را [تنها] از طريق عقل كشف كنيم، مگر آن كه در آن‌جا نصّ شرعى نيز وجود دارد. لذا مى‌توان گفت: فايده اين خلاف، كم است.[١]

با اين كه بسيارى از ديگر موارد نزاع ميان دوگروه، در واقع چنين است، پذيرفتن ادّعاى فاضل تونى و شهيد صدر، دشوار است؛ زيرا برخى از فتاواى علما به گونه‌اى است كه سخن اين‌دو فاضل را ردمى‌كند، مانند فتواى شيخ‌مفيد و سيّد مرتضى كه ازاله نجاست را با مايعات ديگر غيراز آب نيز جايز مى‌دانند، و سيّد مرتضى در تعليل خويش، به فقدان نص اشاره مى‌كند.[٢] موارد ديگرى نيز هست كه هيچ‌آيه و يا روايت صحيحى درباره موضوع وجود ندارد و فقهاى مكتب اجتهاد، تنها بر پايه دليل عقل، فتوا داده‌اند.[٣]

اخباريان و ملازمه حكم عقل و شرع‌

منظور از حسن و قبح عقلى‌

چنان كه پيش‌تر گفته شد، حكم عقل گاهى توقّف بر خطاب شرعى دارد و گاهى توقّف بر خطاب شرعى ندارد. در ميان آن گروه از ادراكات عقلى كه توقّف بر

[١]. الوافية فى اصول الفقه، ص ١٧٤.

[٢]. المسائل الناصريات، كتاب الطهارة، ص ١٠٥، مسئله ٢٨؛ كتاب الخلاف، ج ١، ص ٥٩؛ الحدائق الناضرة، ج ١، ص ١٢٥- ١٢٦ و ٣٩٩- ٤٠٢؛ الدرر النجفية، ج ٢، ص ٢٤٥- ٢٤٦. نيز ر. ك: مختلف الشيعة، ج ١، ص ٥٧؛ مجموعة فتاوى ابن‌الجنيد، ص ٢١؛ مجمع الفائدة والبرهان، ج ١، ص ٢٤٨؛ الرسائل التسع، المسائل المصرية، ص ٢١١.

[٣]. مثلًا شخصى كه اطفال نابالغ دارد، اگر در حالى بميرد كه وصىّ‌اى معيّن نكرده و قيّم شرعى هم نداشته باشد، فقها مى‌گويند: تكليف اين بچه‌ها را حاكم شرع معيّن مى‌كند؛« چون اسلام دينى است كه مصالح مردم را بلاتكليف نمى‌گذارد، و شارع راضى نيست اين امور رها شود، و از ما به زبان عقل خواسته كه آن را انجام دهيم»( ر. ك: قوانين الاصول، ج ٢، ص ٢؛ اسلام و مقتضيات زمان، ج ١، ص ٢٤٦- ٢٤٧؛ الملازمة بين حكمَى العقل والشرع، ص ٧).