اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٤٤٨ - اخباريان و عدم حجيت مفهوم مخالف

اخباريان و عدم حجّيت مفهوم مخالف‌

آيا اخباريان قائل‌اند كه مفهوم مخالف، با تمام اقسام آن (از شرط، صفت، لقب، غايت، عدد، حصر و ... كه آمدى‌[١] و علّامه‌[٢] عدد و اقسام آن را به ده‌قسم رسانده‌اند)، حجّيت دارد؟ يا حجّيت ندارد؟ و يا قائل به تفصيل شده‌اند؟ و همين‌طور نظر مجتهدان در اين باره چيست؟

شيخ‌حرّ عاملى، يكى از فرق‌هاى اخباريان و مجتهدان را در اين قرار داده كه اخباريان، منكر حجّيت مفهوم مخالف هستند؛ ولى مجتهدان، تمام اقسام آن را حجّت مى‌دانند.[٣] حال بايد ديد كه آيا چنين حرفى صحيح است؟

در جواب گفته مى‌شود كه اين سخن، دو قسمت دارد:

١. اخباريان، مطلق مفاهيم را حجّت نمى‌دانند؛ ٢. مجتهدان، حجّت مى‌دانند.

امّا حرف اوّل ايشان در غيرمفهوم شرط و وصف، حرف صحيحى است و اخباريان، مفاهيم را به استثناى مفهوم شرط و وصفْ حجّت نمى‌دانند؛ ولى در مفهوم شرط و وصفْ اختلاف دارند و حرف ايشان صحيح نيست.

امّا در باره سخن دوم بايد گفت: اين‌طور نيست كه تمام مجتهدان، مفاهيم را حجّت بدانند؛ بلكه آنان هم در حجّيت و عدم حجّيت مفاهيم حتّى نسبت به مفهوم شرط، اختلاف نظر دارند و براى روشن‌شدن مطلب، مقدارى از كلمات و نظريات مجتهدان و اخباريان را در مفهوم شرط و وصف، بيان مى‌كنيم.

مفهوم شرط: اگر حكمى، معلّق بر شرط شد، آيا معناى شرط، انتفاى مشروط به انتفاى شرط است؟ و يا ممكن است وقتى شرط منتفى شود، مشروط باقى بماند؟ اين مسئله، مورد اختلاف و نزاع واقع شده است. بعضى از فقها (مانند: محمّدامين استرآبادى،[٤] شيخ‌حسين كركى،[٥] علّامه مجلسى،[٦] شيخ‌يوسف بحرانى و سيّدنعمة

[١]. الإحكام فى اصول الأحكام، ج ٣، ص ٧٨.

[٢]. نهاية الوصول إلى علم الاصول، ج ٢، ص ٥١٦.

[٣]. الفوائد الطوسية، ص ٤٤٨.

[٤]. الفوائد المدنية، ص ١٦.

[٥]. هداية الأبرار، ص ٢٩٥.

[٦]. ملاذ الأخيار، ج ١، ص ١٨؛ بحارالأنوار، ج ٨٦، ص ٧.