اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٢٦٣ - پرسش و پاسخى در كاربرد عقل

در مذمّت مردمانى است كه به مقتضاى عقول خود عمل نمى‌كنند.[١] همچنين، آيات و رواياتى كه عمل‌كردن به مقتضاى عقل را نيكو مى‌شمارد، و يا عمل نكردن به آن را نكوهش مى‌كند.[٢]

اخباريان چندين پاسخ به اين اشكال داده‌اند:[٣]

١. منظور از حجّيت عقل در اين روايات‌[٤] و يا بيشتر آن‌ها،[٥] قوّه‌اى است كه خير و شرّ و درست و نادرست را درك كند و اين دو را از يكديگر جدا سازد و راه درست را انتخاب نمايد.

٢. عقلى كه در برخى از اين آيات و روايات تمجيد شده، به قرينه مقابله با جهل، عقل به معناى علم است، نه عقل در مقابل جنون.[٦] شبهه‌اى نيست كه عمل‌كردن به علم و يقين، واجب است و مقدّمات عقلى قطعى و يقين‌آور نيز حجّيت دارند.[٧]

٣. اين آيات و روايات، ناظر به عقل فطرى صحيحى است كه خالى از هرگونه آلودگى و آميختگى با هواى نفس باشد. و شكى در صحّت عمل به چنين عقلى نيست.[٨] كاربرد آن نيز در اثبات ادلّه نقلى كتاب و سنت است كه نمى‌توان براى حجّيت آنها، به ديگر دلايل سمعى همانند خودشان استدلال كرد؛ زيرا دورى‌

[١]. سوره يس، آيه ٦٨؛ سوره مائده، آيه ١٠٣؛ سوره حشر، آيه ١٤؛ سوره محمّد، آيه ٢٤.

[٢]. ر. ك: الاصول الأصلية و القواعد الشرعية، سيد عبدالله شبّر، ص ٢٠٦- ٢١٢؛ إثبات الهداة، ج ١، ص ٨١، ح ٧؛ الكافى، ج ١، ص ٢٥، ح ٢٤ و ديگر احاديث كتاب العقل و الجهل.

[٣]. الفوائد الطوسية، ص ٣٥٠؛ الحدائق الناضرة، ج ١، ص ١٢٩- ١٣٠؛ الدرر النجفية، ج ٢، ص ٢٥٠- ٢٥١.

[٤]. الفوائد المدنية، ص ٢١٦.

[٥]. مرآة العقول، ج ١، ص ٢٧.

[٦]. مانند فرمايش امام رضا( ع):« صديق كل امرى‌ء عقله و عدوّه جهله»( إثبات الهداة، ج ١، ص ٧٩، ح ٢) و امثال آن( الكافى، ج ١، ص ١٢ و ٢٠، ح ١١ و ١٧). مرحوم كلينى نيز عنوان باب نخست كتاب خويش را« كتاب العقل و الجهل» قرا داده است.

[٧]. الفوائد الطوسية، ص ٤٢٦؛ إثبات الهداة، ج ١، ص ٨٢؛ مرآة العقول، ج ١، ص ٢٧.

[٨]. الحدائق الناضرة، ج ١، ص ١٣١؛ الدرر النجفية، ج ٢، ص ٢٥١- ٢٥٣.