ارزيابى كنيم، بى‌شك، رقابت سياسى آنان با حكومت عثمانى، تأثير فراوانى در تند شدن آتش اختلاف ميان شيعيان و اهل سنت داشته است.[١] حكّام عثمانى نيز دقيقاً به همين دليل، در مخالفت با شيعيان اصرار مى‌كردند. مهاجرت عالمان شيعه از قلمرو حكام عثمانى به ايران، نشانى است بر افزايش جذب در اين جا و تشديد دفع در آن‌جا.[٢]

عثمانيان با اقتدارى كه گويا مديون دشمن مشتركى با پرچم مسيحيت بود، توانسته بودند در جنگ‌هاى صليبى، غرب مسيحى را شكست دهند. به گفته برخى از محقّقان، حكومت‌هاى غربى نيز براى جبران شكست خود در جنگ‌هاى صليبى و براى تضعيف همسايه توانايى چون عثمانى، در پى ضربه زدن به اسلام بودند[٣] و در اين راستا، در صدد برآمدند كه به اختلافات مذهبى جهان اسلام دامن بزنند. مخالفت شيعيان با خلافت عثمانى، زمينه مناسبى بود و غربيان نيز با آگاهى از همين‌

روابط، از صفويان حمايت مى‌كردند تا از تعصّبات مذهبىِ هردو طرف، بهره ببرند.[٤] كمك‌هاى دولتى چون پرتغال به صفويان براى سركوب عثمانى، قطعاً با نيت خير همراه نبوده است.[٥]

[١]. براى يافتن توضيحى كوتاه و گويا در اين باره، ر. ك: حيات فكرى و سياسى امامان شيعه، رسول جعفريان، ص ٣٣.

[٢]. براى آگاهى از وضعيت اجمالى جهان اسلام در اين دوره و نقش دين در تحوّلات آن، ر. ك: تاريخ حديث شيعه در سده‌هاى هشتم تا يازدهم هجرى، ص ٢٧٩؛ تاريخ تفسير، دكتر پاكتچى، ص ١٧٢- ١٧٨.

[٣]. مطالعات اسلامى در غرب، محسن الويرى، ص ٦١- ٦٧.

[٤]. ر. ك: ايران در چهار كهكشان ارتباطى، محسنيان راد. وى در اين باره بيش از ديگران ريزبينى كرده و بر نقش غرب در قدرت گرفتن صفويان و تشديد اختلافات فرقه‌اى ميان مسلمانان، انگشت تأكيد نهاده است. شايد به همين دليل است كه وى درصداقت صفويان ترديد بسيار دارد و به آثار و تأليفات دينى اين دوره نيز به ديده انتقاد مى‌نگرد. به نظر مى‌رسد كه وى به اندازه كافى به ديگر اسباب و عوامل توجه نكرده است.

[٥]. براى آگاهى بيشتر از ملاحظات دينى در روابط صفويان با دولت عثمانى، ر. ك: تاريخ حديث شيعه در سده‌هاى هشتم تا يازدهم هجرى، ص ٢٧١- ٢٧٤؛ فرهنگ و تمدّن اسلامى، على اكبر ولايتى، ص ١٦٢- ١٦٤ و ١٧١- ١٧٥.