اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٤٥٢ - تعريف مفهوم موافق

ولى مجتهدان در مفهوم داشتن وصف، اختلاف‌نظر دارند: عدّه‌اى از آنان مانند سيّدمرتضى‌[١] و محقّق حلّى‌[٢] و به نقلى علّامه حلّى‌[٣] و وحيد بهبهانى‌[٤] بر اين عقيده‌اند كه صفت، مفهوم ندارد و جماعتى ديگر مانند شيخ‌مفيد،[٥] شيخ‌طوسى،[٦] و شهيد اوّل‌[٧] و سيّد عبدالله شبّر[٨] قائل‌اند كه صفت، مفهوم دارد.

پس مشهور اخباريان براى وصف قائل به مفهوم نيستند، و مجتهدان در داشتن مفهوم براى وصف اختلاف دارند. در ساير مفاهيم ديگر هم كسى از اخباريان به حجّيت آنها قائل نشده و مجتهدان هم بر مفهوم داشتن آنها اتّفاق ندارند؛ بلكه اختلاف‌نظر دارند.

نتيجه اين كه تمام اخباريان به عدم حجّيت مفهوم مخالف، قائل نشده‌اند؛ بلكه در مفهوم شرط و وصف اختلاف‌نظر دارند. همچنين تمام مجتهدان به مفهوم مخالف داشتن، قائل نشده‌اند و حتّى برخى در شرط- كه از قوى‌ترين آنهاست- گفته‌اند كه شرط، مفهوم ندارد و يا مانند شيخ‌طوسى‌[٩] در داشتن آن اشكال كرده است. از اين رو تفاوتى كه شيخ‌حرّ عاملى بين اخباريان و مجتهدان در مفهوم مخالف داشتن و نداشتن آن ذكر كرده، صحيح نيست.

تعريف مفهوم موافق‌

قسم دوم، اين است كه از نظر حكم و نفى و اثبات، متّحد باشند؛ بلكه از جهت مناسبت و اقتضا، بر منطوق، اولويت و اشدّيت داشته باشد، مانند اين سخن خداوند:

[١]. الذريعة فى اصول الشريعة، ج ١، ص ٣٩٢.

[٢]. المعتبر، ج ١، ص ٣١.

[٣]. هداية الأبرار، شيخ‌حسين كركى، ص ٢٩٥؛ الوافية، فاضل تونى، ص ٢٣٢.

[٤]. الفوائد الحائرية، ص ١٠٩ و ١٨٥.

[٥]. ر.: العدّة، ج ٢، ص ٤٧.

[٦]. ر.: المعتبر، ج ١، ص ٣١؛ الفوائد المدنية، ص ١٦؛ ولى به نظر مى‌رسد كه شيخ‌طوسى در داشتن مفهوم براى وصف اشكال كرده است( ر.: العدّة، ج ٢، ص ٤٨١).

[٧]. ذكرى الشيعة، ج ١، ص ٥٣.

[٨]. الاصول الأصلية و القواعد الشرعية، ص ٣٨.

[٩]. العدّة، ج ٢، ص ٤٨١.