اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٤٨ - تداوم دودستگى در دوران غيبت

است.[١] تأليفات فضل، گوناگون و پرشمار بوده‌[٢] و از همين رو، فتاواى بسيارى از وى باقى مانده و در كتاب‌هاى فقهى، نقل شده است و شايد از اين جهت، كمتر كسى از فقيهان شيعه عصر حضور، به پاى او برسد. براى نمونه، كلينى در باب ارث، چند فتواى او را نقل مى‌كند.[٣] شيخ‌صدوق نيز در من لا يحضر چندين بار، به نقل فتاواى او پرداخته، سپس در مقام نقد، بر آنها اشكال كرده است.[٤] شيخ‌طوسى هم فتواى فضل را در باره ميراث مجوسى ذكر كرده است.[٥]

تداوم دودستگى در دوران غيبت‌

نزاع متكلّمان و عقلگرايان با گروه محدّثان و سنّت‌گرايان، همچنان ادامه داشت و در زمان غيبت صغرا و ابتداى غيبت كبرا نيز فقهاى اماميه، دو دسته بوده‌اند.[٦] با اين تفاوت كه در اين دوره، اصطلاح «اخبارى» يا «اهل اخبار» نيز گهگاه، در كنار «اصحاب حديث» يا «محدّث» به كار مى‌رفت. در هرحال، گرايش اهل‌حديث كه شهر قم، مركز آنان شمرده مى‌شد،[٧] تا سده پنجم و روزگار شاگردان شيخ مفيد نيز بر مراكز علمى و دينىِ اماميه، غلبه فكرى داشت‌[٨] و حتى بغداد، مركز گرايش عقلى،

را نيز تحت تأثير خويش قرار مى‌داد. يكى از مستشرقان معاصر به نام نيومن، در تحليل الكافى، نتيجه گرفته است كه كلينى بر «عقل» و «امام (نص)»، به يك اندازه تكيه دارد

[١]. مسألة فى إبطال العمل بأخبار الآحاد( رسائل الشريف المرتضى، ج ٣) ص ٣١١.

[٢]. نجاشى تأليفات او را در فقه و توحيد و امامت و ...، ١٨٠ عنوان دانسته است( رجال النجاشى، ص ٣٠٧، ش ٨٤٠).

[٣]. الكافى، ج ٧، ص ٩٠، ٩٥، ٩٨، ١٠٥، ١١٦، ١٢٠، ١٤٢، ١٤٥، ١٤٨، ١٦١ و ١٦٦.

[٤]. كتاب من لا يحضره الفقيه، ج ٤، ص ٢٠٠- ٢٠٢، ٢٠٨، ٢١٣ و ٢١٥، ذيل ح ٦٧٥ و ٧٠٥ و ٧٠٧.

[٥]. تهذيب الأحكام، ج ٩، ص ٢٥٠، ح ٩٦٤ و ص ٢٥١، ح ٩٧٠ و ص ٢٥٦، ح ٩٧٠ و ص ٣٣١، ح ١١٩٢ و ص ٣٦٤، ح ١٢٩٩.

[٦]. إختيار معرفة الرجال، ص ٢٧٩، ش ٤٩٩ و ص ٤٨٧، ش ٩٢٤ و ص ٤٨٩، ش ٩٣١ و ٩٣٣.

[٧]. الفكر السَلَفى، ص ١٩٨- ٢٠١؛ لولوءة البحرين، تحقيق: سيّد محمّد صادق بحر العلوم، ص ٣٧٢.

[٨]. كتاب ماه دين، ش ٤٦- ٤٥، ص ٧٦.