شيخ‌يوسف بحرانى (م ١١٨٦ ق)، تلاش كرده تا اختلافات بين اخباريان و اصوليان را كم‌اهميت و طبيعى و بيشتر آنان را لفظى قلمداد كند. وى بر اين عقيده است كه بيشتر اين فروق، بلكه تمام آنها وقتى تحقيق و تأمّل شوند، فرقى به حساب نمى‌آيند و نزاع لفظى است.[١] خود مجتهدان و يا اخباريان در بعضى مسائل، با هم اختلاف‌نظر دارند؛ بلكه گاهى برخى از آنان دو نظر متفاوت دارند، و رئيس اخباريان، شيخ‌صدوق نظراتى دارد كه مجتهدان و اخباريان با او موافقت نكرده‌اند.[٢]

ولى شيخ‌حرّ عاملى (م ١١٠٤ ق)، معتقد است كه در موارد كمى، نزاع لفظى است و در بيشتر يا تمام مواقع، نزاع لفظى نيست.[٣] حق هم با شيخ‌حرّ عاملى است و تفاوت، بيشتر فروق لفظى نيست. در اين جا عمده‌ترين وجوه فرق را- كه يا اتفاق طرفين است و يا بيشتر دودسته قبول دارند بيان مى‌كنيم:

١. اخباريان مى‌گويند كه در احكام شرعيه، علم و يقينْ لازم است و ظن، اعتبارى ندارد، هرچند ظنّ خاص بوده باشد؛[٤] ولى مجتهدان، معتقدند كه در مواردى كه بتوانيم تحصيل علم كنيم، آن را لازم مى‌دانيم و در مواردى كه تحصيل علم براى ما ممكن نباشد، به ظنّ خاص- كه دليل بر حجّيت آن داريم-، عمل مى‌كنيم.[٥]

محدّث بحرانى، در اين فرق، اشكال مى‌كند و نزاع را لفظى مى‌داند؛ زيرا منظور اخباريان از معلوميت و قطعيت حكم، به اعتبار معلوميت دليل است كه از ائمّه (عليهم السلام) رسيده، هرچند حصول حكم، به طريق ظنّ غالب بوده باشد؛ ولى مراد اصوليان از

ظن، ظن به خود حكم است، نه مناط حكم. ثانياً مراد اخباريان از علم، اعم است از علمى كه مطابق واقع باشد و علم عادى و اطمينان كه احتمال خلاف در آن مى‌رود؛

[١]. الدرر النجفية، ج ٣، ص ٢٨٨؛ الحدائق الناضرة، ج ١، ص ١٦٧.

[٢]. الحدائق الناضرة، ج ١، ص ١٧٠؛ الدرر النجفية، ج ٣، ص ٢٨٩.

[٣]. الفوائد الطوسية، ص ٤٤٧.

[٤]. الفوائد المدنية، ص ٩٠ و ٩٣- ٩٤ و ١٣١؛ الفوائد الطوسية، ص ٣٢٤ و ٤٠٢؛ وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ٩( صفات القاضى، باب ٤)؛ الدرر النجفية، ج ٣، ص ٢٩٤؛ كشف الأسرار، تحقيق: سيّدطيب موسوى، ج ١، ص ٤٠.

[٥]. الرسائل الاصولية( الإجتهاد و الأخبار)، ص ٦- ٨ و ١٢؛ الفوائد الحائرية، ص ١١٨؛ عوائد الأيام، ص ٣٥٦؛ فرائد الاصول، ج ١، ص ١٣٤.