اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٤٤٧ - اخباريان و عدم حجيت مفاهيم

دلالت «ايماء»، زمانى حجّيت دارد كه علّت تامّه دانسته شود و خصوص واقعه، مدخليّت نداشته باشد. مراد محقّق از تنقيح مناط قطعى، همين است كه حكم به حجّيت آن كرده است، و مدار حجّيت در تمام احكام، بر همين است و خصوصيت مسائل و واقعه ملاحظه نمى‌شود.[١]

اگر دلالت التزامى، مقصود متكلّم نيست، ليكن مقصود متكلّم را لازم دارد، به آن دلالت، دلالت «اشاره» مى‌گويند، مانند اين گفته خداوند: وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً[٢] يا قول ديگر خداوند: وَ فِصالُهُ فِي عامَيْنِ‌.[٣] از اين دو آيه استفاده مى‌شود كه كمترين مدّت حمل، شش ماه است و شكّى نيست كه اين معنا مقصود از اين دو آيه نيست؛ بلكه مقصود آيه اوّل، بيان حقّ مادر و رنج‌هايى است كه در ايّام باردارى و بعد از آن متحمّل شده است. مقصود از آيه دوم، مدّت شيرخوارگى نوزاد است؛ ولى اين معنا كه مدّت اقلّ حمل، شش‌ماه است، لازمه مقصود متكلّم است، و اين هم حجّت است، اگر لازم قطعى بوده باشد.[٤]

مفهوم بر دو قسم است: موافق و مخالف. نخست، بحث از مفهوم مخالف است كه به او دليل خطاب گفته مى‌شود. مفهوم مخالف، قضيه‌اى است كه منطوق با مفهوم، از نظر حكم و ايجاب و سلب مخالف هستند. اگر منطوقْ مثبت باشد، مفهوم‌

سلب، و اگر منطوقْ منفى باشد، مفهوم مثبت است،[٥] مانند اين آيه: إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا[٦] كه منطوق آيه، وجوب تبيين و تحقيق است، وقتى فاسق خبرى آورد و مفهوم مخالف آن، قبول خبر عادل بدون تبين و تحقيق است.

[١]. الوافية، ص ٢٢٨؛ الحدائق الناضرة، ج ١، ص ٥٦.

[٢]. سوره احقاف، آيه ١٥

[٣]. سوره لقمان، آيه ١٤.

[٤]. الوافية، ص ٢٢٩؛ نهاية الاصول إلى علم الاصول، ج ٢، ص ٥١٣- ٥١٥؛ الحدائق الناضرة، ج ١، ص ٥٦.

[٥]. ملاذ الأخيار، ج ١، ص ١٨؛ هداية الأبرار، ص ٢٩٤.

[٦]. سوره حجرات، آيه ٦٠.