صلح امام حسن (ع ): پرشکوه ترين نرمش قهرمانانه ي تاريخ - آل ياسين، الشيخ راضي - الصفحة ١٧٠ - عناصر سپاه

و مرج و آشوب و طمعكاران غنيمت جنگى و برخى شكاك و عده ئى صاحبان عصيبت هاى قبيله ئى كه دنباله روى سران قبائل بودند و دين , انگيزه ى آنان نبود]( [١]

از آنچه در فصل پيش گذشت دانستيم كه سپاه حسن عليه السلام تقريبا از ٢٠ هزار جنگجو يا اندكى بيشتر تشكيل يافته بود ولى بتفصيل روشن نيست كه گرد آورى اين عده , چگونه بوده است بنظر مى رسد كه براى اينكار از همان روشهاى ابتدائى و ساده استفاده مى شده است اين روشها همان بود كه در همه ى اجتماعات قرنهاى نخستين اسلام بكار مى رفت و در آن براى قبول سرباز يا مجاهد داوطلب هيچگونه استعداد خاص يا سن معين در نظر گرفته نمى شد و اجبارى هم در سربازگيرى - به معنائى كه امروز وجود دارد - وجود نداشت هر مسلمان قادر بر گرفتن سلاح , با شنيدن نداى دعوت كننده ى خدا انگيزه ئى دينى در خود مى يافت يا اين انگيزه ى دينى , احساس وظيفه را در او بيدار ميكرد و جان خود را در اين راه تقديم ميداشت و يا كششهاى مادى بر او پيروز مى شد و اين احساس را در او خفه ميكرد و او را از پاداش اخروى و هم - در صورت پيروزى - از غنيمت و باز يافت جنگى محروم مى ساخت

روشهاى جديد كه امروز براى خدمت اجبارى و زير پرچم و احضار متولدين سنين معين و بازجوئى از استعدادها و امكانات خاص , معمول است در آنروز مرسوم نبود و اساسا اين روشها با مقررات اسلامى - كه داراى تساهل و دور از سختگيرى است - سازگار نمى باشد