صلح امام حسن (ع ): پرشکوه ترين نرمش قهرمانانه ي تاريخ - آل ياسين، الشيخ راضي - الصفحة ١٦٢ - بحث و تحليل
بحث و تحليل :
چنانكه ملاحظه شد , نصوص تاريخى از ارقامى كه در مورد قواى نظامى امام حسن فرض شده , به چندين گونه ياد كرده اند و بزرگترين عددى كه در اين مورد گفته شده به ترتيب : از ٤٠ هزار تا ٨٠ هزار و ١٠٠ هزار است و حقيقت آنست كه اين هر سه رقم و حتى كمترين آنها مورد ترديد و قابل تأمل است و اينك توضيح :
١ - بالاترين رقم ( يعنى صد هزار و بيشتر يا ٩٠ هزار ) كه در كلام زياد بن ابيه ( به روايت يعقوبى ) و در گفتار سليمان بن صرد ( بنا به روايتى كه ابن قتيبه ى دينورى در آن منفرد و مخالف با چند مورخ ديگر است ) آمده , از چند جهت مورد ترديد است مهمترين جهت اين است كه اين هر دو نفر - سليمان و زياد - در طول دوران خلافت حسن بن على در كوفه نبوده و در جريان بيعت و جهاد امام حسن حضور نداشته اند و هر يك از آنان دو سال از آن محيط و مردمش دوره بوده اند [١] اكنون كسى كه در كوفه نبوده و وضع آنجا را از نزديك نديده و دسته بنديهاى قوى و كاهلى و سستى مردم را با امام و صاحب بيعتشان , نشناخته است قضاوتش چه ارزشى ميتواند داشته باشد ؟
زياد و سليمان كه گمان چنين رقمى را درباره ى قواى امام حسن داشتند , وضع كوفه ى آنروز را به گذشته ى آن قياس مى كردند و مى پنداشتند كه همه ى آن سپاهى كه در سالهاى ٣٧ و ٣٨ هجرى - يعنى سالهائيكه هر يك
[١]- ابن قتيبه در( الامامه و السياسه) و سيد مرتضى در( تنزيه الانبياء) به غيبت دو ساله ى سليمان بن صرد از كوفه تصريح كرده اند
و اما( زياد) از سال ٣٩ كه عبدالله بن عباس استاندار بصره او را به حكومت فارس منصوب كرده بود , در آنجا مى زيست و پيش از آنهم وى - بنا به روايت طبرى در وقايع سال ٣٩ - در بصره زندگى مى كرد