و لو كان هذا الأمر في جاهليّة شنئت به او غصّ بالماء شاربه
و مصدر در آيت مضاف است با مفعول به و فاعل مقدّر،و التقدير شنئانكم قوما لقوله[٣٦٣-ر] بِسُؤٰالِ نَعْجَتِكَ [١]...،و مِنْ دُعٰاءِ الْخَيْرِ [٢]...اى بسؤاله نعجتك و من دعائه الخير.

و قوله: أَنْ صَدُّوكُمْ ،[ابن كثير و ابو عمرو خواندند:ان صدّوكم...] [٣]به كسر همزه و اين قرائت ضعيف است براى آن‌كه شرط در ماضى نشود از روى معنى،و آنجا كه لفظ ماضى [٤]،هم با مستقبل گردد.نحو:ان اكرمتني اكرمتك،لأنّ المعنى ان تكرمني اكرمك.فامّا آن‌كه لفظ و معنى ماضى باشد مستقيم نبود و اگرچه شيخ ابو علىّ الفارسىّ از اين عذر خواست و لكن عذر هم ضعيف است و أَنْ صَدُّوكُمْ ،كه قرائت عامّۀ قرّاء است،بهتر است.و المعنى لأن صدّوكم.و الصّدّ:

المنع.و اين صدّ عام الحديبيّة بود،في قوله تعالى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ [٥]...،و أَنْ صَدُّوكُمْ در محل جرّ است و التقدير:لصدّهم إيّاكم و أَنْ تَعْتَدُوا در محلّ نصب است بوقوع الفعل عليه و هو المفعول الثّاني ليجرمنّكم [٦].

ابو نجيح روايت كرد از مجاهد كه سبب [٧]نزول آيت آن بود كه روز فتح مردى مؤمن را بكشتند در عرفات كه حليف ابو سفيان بود و حواله كردند كه او حلفاى رسول را كشته است.رسول-عليه السّلام-گفت:

لعن اللّٰه من قتل بذحل الجاهليّة، گفت:

لعنت [٨]برآن باد كه به كينۀ جاهليّت كسى را بكشد و خداى تعالى اين آيت فرستاد.رسول-عليه السّلام-گفت:

الا انّ كلّ دم و مال و مأثرة كانت فى الجاهليّة فانّها تحت قدمىّ هاتين الّا سدانة الكعبة و سقاية الحاجّ، گفت:هر خونى و مالى و عملى كه در جاهليّت بوده است همه در زير پاى من است يعنى آن را حكمى

[١] .سورۀ ص(٣٨)آيۀ ٢٤.

[٢] .سورۀ فصّلت(٤١)آيۀ ٤٩.

[٣] .اساس،وز،تب،لب و مت:ندارد،با توجّه به معنى عبارت از آج افزوده شد.

[٤] .وز،تب،مر،لت+باشد معنى.

[٥] .سورۀ فتح(٤٨)آيۀ ٢٥.

[٦] .مر+عليه.

[٧] .اساس،وز و مت:بسبب،با توجه به معنى و ساير نسخه بدلها تصحيح شد.

[٨] .لت+خدا.