آنگه چون ذكر ابراهيم رفت،خداى تعالى خواست تا پايۀ او به خلقان نمايد و بگويد كه او مرا خليل است.و«خليل»را دو معنى بود:يكى دوست من الخلّة،و يكى محتاج من الخلّة.و«خلّة»به ضمّ«خا»مودّت باشد،و[به] [١]فتح«خا» حاجت باشد.و چون از محبّت گيرند،فعيل به معنى مفاعل باشد،و از هر دو جانب باشد.امّا دوستى او خداى را ارادت طاعت او باشد و انقياد فرمان او و نصرت اولياى او،و دوستى خداى او را ارادت خير و ثواب او و اعلاء كلمۀ او و بيان ارتفاع منزلت او به نزديك او بر خلقان و ظفر او بر دشمنان،چنان كه با نمرود كرد چون او را خواست تا بسوزد.و چون از حاجت گيرند،فعيل به معنى فاعل باشد،و در معنى احتياج زهير گفت [٢]:

و ان اتاه خليل يوم مسئلة يقول لا غائب مالي و لا حرم
و يروى مسغبة،أى فقير محتاج،و قال آخر [٣]:

و انّي و ان لم تسعفاني لحاجة [٤] الى آل ليلى مرّة لخليل
أى لمحتاج.

امّا اشتقاق كلمه على الوجهين،آن‌كه از فقر و حاجت گفت [٥]،اشتقاق او از خلل باشد كه درويش محتاج مختلّ حال بود،و خلل فرجه باشد،چنان كه شاعر گفت [٦]:

و نظرن من خلل السّتور بأعين مرضى يخالطها السّقام صحاح
و الخلّ الطّريق في الرّمل،و الخل ما يؤتدم به سركه باشد،و الخلّ خلل الشّىء بالخلال،و الخلّ الرّجل المهزول،قال:انّ جسمي بعد خالي لخلّ.و آن‌كه از مودّت و محبّت گويد،گفت:اشتقاق او از خلال [٧]است،و آن‌كه دوستى او در خلال و

[١] .اساس،مت:ندارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٦] [٣] [٢] .تب+شعر.

[٤] .تب:بحاجة،نيز چنين است تبيان ٣٤٠/٣.

[٥] .تب،لت+گفت.

[٧] .اساس،مت:اخلال،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.