گواهان خداى باشد-جلّ جلاله-كما قال تعالى: وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَى النّٰاسِ [١]،اين دو قول از گواهى است.و بر اين قولها فعيل به معنى[فاعل باشد،و معنى دگر محتمل است،و آن آن است كه:تشهده الملائكة، فرشتگان به قتل او و وفات او حاضر باشند،و بر اين قول فعيل به معنى] [٢]مفعول باشد،و صلاح استقامت نفس باشد در حسن عمل،و مصلح مقوّم نفس خود يا كار ديگرى باشد.

وَ حَسُنَ أُولٰئِكَ رَفِيقاً ،نصب او گفتند بر تمييز است،و اولى‌تر آن بود كه بر حال باشد.امّا آن‌كه چرا لفظ واحد گفت،با آن‌كه ذوا الحال [٣]جمع‌اند،چند قول گفتند:يكى آن‌كه ذهب به مذهب الفعل،و الفعل لا يثنّى و لا يجمع.يكى آن‌كه رجع بالوصف إلى كلّ واحد منهم.قولى دگر آن است كه:عرب اين جنس را چون نصب كنند بر حال يا تمييز،آنجا هم واحد گويند [٤]هم جمع،قال اللّٰه تعالى: ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً [٥].و قالوا:للّٰه درّهم فارسا،و هؤلاء من احسن النّاس وجها أو [٦]سيرة و طريقة،و يقولون أيضا:فرسانا و وجوها.قولى [٧]دگر آن است كه:لفظ واحد به جاى جمع نهاد،نحو قوله: وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ [٨]،و: يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ [٩]،قال الشّاعر [١٠]:

نصبن الهوى ثمّ ارتمين قلوبنا باعين اعداء و هنّ صديق
اراد اصدقاء،و اصل كلمه من الرّفق باشد.و فعيل به معنى مفاعل باشد، كالأكيل و النّديم و الجليس و الصّديق.

و در متناول [١١]آيت سه قول گفتند:يكى عكرمه گفت مراد به پيغامبران محمّد مصطفى است-صلّى اللّٰه عليه و آله-و به صدّيقان ابو بكر صدّيق [١٢]،و به شهداء عمر و

[١] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٤٣.

[٢] .اساس و مت:افتادگى دارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٣] .مت،آج،لب،مر:ذو الحال.

[٤] .وز،تب،آج،لب،مر+و.

[٥] .سورۀ غافر(٤٠)آيۀ ٦٧.

[٦] .وز:و.

[٧] .مت،آج،لب،مر:و قولى.

[٨] .سورۀ قمر(٥٤)آيۀ ٤٥.

[٩] .سورۀ شورى(٤٢)آيۀ ٤٥.

[١٠] .تب+شعر.

[١١] .تب:تأويل،آج:متأول.

[١٢] .آج،لب،مر:به صدّيقان علىّ بن ابى طالب و حمزه و جعفر.