مفاسد احكام اثر مى‌گذارد؛ به علاوه چون هر كس در اجتماع داراى منافع و تمايلاتى است طبعاً نمى‌تواند به هنگام قانون گذارى خود را به كلّى از آنها بر كنار سازد، تنها خدااست كه از همه چيز آگاه و از همه كس بى نياز است.

برسوئى در تفسير روح البيان، در بيان معنى جاهليّت مى‌گويد: «آن هر چيزى است كه متكّى به وحى و كتاب آسمانى نباشد»! [١] در تفسير فى ظلال مى‌خوانيم: «جاهليت اشاره به زمان خاصّى نيست بلكه شرايط و اوضاع ويژه‌اى است كه ديروز بوده و امروز و فردا نيز مى‌تواند باشد، جاهليّت آن گونه كه قرآن توصيف مى‌كند حكم بشر براى بشر است، چرا كه پيروى از عبوديّت و بندگى بشر نسبت به بشر، و خارج شدن از عبوديّت اللَّه است. [٢] در تفسير مجمع البيان از بعضى از مفسّران پيشين نقل شده: تعبير به جاهليّت اشاره به كارهاى يهود در آن عصر است كه هر گاه ضعيفان جامعه كارى انجام مى‌دادند، احكام و قوانين تورات را درباره او اجرا مى‌كردند، ولى هر گاه زورمندان و اشراف مرتكب گناهى مى‌شدند آنها را مؤاخذه نمى‌كردند، و نيز از بعضى نقل مى‌كند كه «جاهليّت» هم بت پرستان را شامل مى‌شود و هم اهل كتاب را. [٣] اين گونه تبعيض‌ها كه در عصر و زمان ما نيز به شدّت جريان دارد و قوانين هم در درون كشورها و هم در روابط بين الملل، تنها در مورد ضعفا اجرا مى‌شود، و قدرتمندان غالباً مستثنى هستند، نشانه وجود جوامع جاهلى است!

***

قابل توجّه اينكه بسيارى از آياتى كه در بالا آمد و سخن از منحصر بودن حقّ قانونگذارى و تشريع به خداوند مى‌گويد در سوره‌ «مائده» است، و مى‌دانيم سوره‌ «مائده»

[١]. تفسير روح البيان، جلد ٢، صفحه ٤١٠ ..

[٢]. فى ضلال، جلد ٢، صفحه ٧٥١ ..

[٣]. در جمله «افَحُكْمَ الجاهِليَّةِ يَبْغُونَ»، محذوفى وجود دارد، بعضى گفته‌اند: «در تقدير" افَحُكْمَ الامَةِ الجاهِلِيَّةِ" مى‌باشد» (روح المعانى ذيل آيه مورد بحث) و بعضى گفته‌اند: «" افَحُكْمَ حَكَم الجاهِليَّةِ" (تفسير قرطبى و تفسيرمجمع البيان ذيل آيه مورد بحث) يا" حكّام الجاهليّة"» ..