ولى مسلم است كه منظور از ذيل آيه اين نيست كه پيامبر صلى الله عليه و آله با مردم مشورت كند و بعد نظرات آنها را ناديده گرفته، و راه ديگرى را پيش گيرد، چنين كارى نه با هدف آيه سازگار است- زيرا سبب بى احترامى به افكار عمومى و در نتيجه رنجش مسلمانان مى‌شود و نتيجه معكوس مى‌بخشد- و نه با تاريخ پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌سازد؛ چرا كه در حوادث مهم هنگامى كه مشورت مى‌كرد، به نظريّه مردم مسلمان احترام مى‌گذاشت و حتّى گاه نظر مبارك خود را ناديده مى‌گرفت تا اصل مشورت در ميان آنها تقويت گردد.

قابل توجّه اينكه آيه مشورت با توجّه به آيات قبل و بعد آن، ناظر به غزوه احُد است و مى‌دانيم در داستان احد، پيامبر صلى الله عليه و آله موافق به خارج شدن لشگر از شهر نبود، ولى چون نظر اكثريّت مسلمانان بر اين امر قرار گرفت، موافقت فرمود. [٢] و به فرض كه اين آيه براى پيامبر صلى الله عليه و آله چنين ويژگى را قائل شود كه مشورتش با مردم جنبه تشريفاتى داشته باشد، ولى آيه سوره‌ «شورى» كه دستور عام مسلمين را بيان مى‌كند كه كاملًا بيانگر اين مطلب است كه بايد كارهاى مهم در ميان مسلمين با نظر شورا انجام پذيرد، و شورا نقش تعيين كننده دارد.

بديهى است شورا در مسائلى است كه حكم خاصّى از سوى خداوند نازل نشده باشد، و اگر مى‌گوييم شورا در امر خلافت پيامبر صلى الله عليه و آله بى اعتبار است، به خاطر اين است كه در اين زمينه دستور خاصّى ازسوى خداوند رسيده بود، و با تعيين وصىّ و خليفه پيامبر صلى الله عليه و آله از طريق وحى به وسيله پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله جايى براى شورا باقى نمى‌ماند.

و به تعبير ديگر «مشورت» هميشه در موضوعات است نه در احكامى كه دستور آن از سوى خداوند صادر شده است.

به هر حال شورا در محدوده‌اى كه در بالا بيان شد يك اصل اساسى دراسلام است.

تعبير به‌ «امر»، اشاره به كارهاى مهم، مخصوصاً مسائل مورد نياز جامعه است، و اين واژه چنان مفهوم گسترده‌اى دارد كه تمام امور مهم سياسى و نظامى و اقتصادى و فرهنگى را

[١]. سوره آل عمران، آيه ١٥٩ ..

[٢]. سيّد المرسلين، جلد ٢، صفحه ١٤٢ ..