خويشتن را به خطر انداخته است»! [١] در حديث ديگرى از همان حضرت عليه السلام مى‌خوانيم: «لايَسْتَغتَنِى الْعاقِلُ عَنُ المُشاوَرَةِ»: «انسان عاقل خود را بى نياز از مشورت نمى‌بيند». [٢] دليل آن هم روشن است، و آن به تعبير زيبايى كه در بعضى از روايات از على عليه السلام در اين زمينه وارد شده است چنين است: «حَقّ عَلَى الْعاقِلِ انْ يُضيفَ الى رَأيِهِ رَأىَ الْعُقَلاءِ وَ يَضُمَّ الى عِلْمِهِ عُلُومَ الْحُكَماءِ»: «سزاوار است كه عاقل رأى و فكر ساير عقلا را به رأى و فكر خود اضافه كند، و علوم دانشمندان را به علم خود ضميمه نمايد- و از مجموع آنها براى كارهاى مهم تصميم‌گيرى كند-». [٣] و در حديث ديگر از همان حضرت عليه السلام آمده است‌ «مَنْ شاوَرَ ذَوِى الْعُقُولِ اسْتَضاءَ بِانْوارِ الْعُقُولِ»: «هر كس با خردمندان مشورت كند، از نور خرد آنها روشنى مى‌گيرد». [٤] بنابراين مشورت سبب افزودن عقل و علم و تجربه ديگران بر عقل و علم و تجربه خويش است كه در اين صورت انسان كمتر گرفتار خطا و اشتباه مى‌شود.

احاديث در اين زمينه بسيار فراوان است، و اين بحث فشرده را با حديث ديگرى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، و حديثى از على عليه السلام پايان مى‌دهيم.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «لامُظاهَرَةَ اوْثَقُ مِنَ المُشاوَرَةِ» «هيچ پشتيبانى ويا مددى محكم‌تر از مشورت نيست»؛ [٥] وعلى عليه السلام مى‌فرمايد: «شاوِرْذَوِى العُقُولِ تَأمَنُ مِنَ الزَّلَلِ وَ النَّدَمِ»: «با خردمندان مشورت كن تا از لغزش و پشيمانى درامان بمانى»! [٦] اين نكته نيز قابل توجه است كه لزومى ندارد كه مشاوران حتماً بالاتر از خود انسان باشند، اى بساافراد كوچك ترى كه داراى عقل و خرد خدادادى هستند كه مشورت با آنها راه گشا است، چنانكه در حديثى از امام على بن موسى الرّضا عليه السلام مى‌خوانيم كه در محضر

[١]. بحار، جلد ٧٥، صفحه ١٠٤ ..

[٢]. غرر الحكم، جلد ٦، حديث ١٠٠٥٩ ..

[٣]. غرر الحكم، جلد ١، حديث ٤٦٩ ..

[٤]. غرر الحكم، جلد ٦، حديث ١٠٠٨٠..

[٥]. بحار الانوار، جلد ٧٥، صفحه ١٠٠ ..

[٦]. غرر الحكم، جلد ٦، حديث ١٠٠٤٧..