در آغاز فرمان معروف مالك اشتر كه به راستى برترين منشور كشوردارى است كه با گذشت زمان هرگز كهنه نمى‌شود و گرد و غبار نسيان بر آن پاشيده نخواهد شد هنگامى كه مى‌خواهد «رأفت و شفقت اسلامى را نسبت به عموم» ساكنان كشور اسلامى مصر، يادآور شود، مى‌فرمايد: «وَ اشْعِرْ قَلْبِكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةُ وَ الَمحَبَّةَ لَهُمْ وَ الُطْفِ بِهِم، وَ لا تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضارِياً تَغْتَنِمُ اكْلَهُمْ فَانَّهُمْ صِنْفان: امّا اخٌ لَكَ فِى الدِّيْن اوْ نَظيرٌ لَكَ فى الْخَلْقِ»: «قلب خود را نسبت به رعايا و ملّت خود پر ازرحمت و محبّت و لطف كن؛ و نسبت به آنان همچون حيوان درنده‌اى نباش كه خوردن آنها را غنيمت بشمرى؛ زيرا آنها يكى از دو گروه اند: يا برادر دينى تو هستند، يا انسانى همانند تو»! [١] در واقع فرهنگ حاكم بر روابط مسلمين با غير مسلمانان در اين چند جمله كوتاه منعكس شده است.

***

٦- تكيه بر توده‌هاى مردم‌

در بخش ديگرى از اين فرمان دستور مى‌دهد كه تكيه گاه او در همه حال و در همه چيز توده‌هاى زحمت كش جامعه و عامّه مردم باشند؛ و از تكيه كردن بر اقليّت ثروتمند خود خواه پرتوقّع بپرهيزند، و همواره در فكر خوشنودى و رضاى گروه اول باشند نه دوم، مى‌فرمايد:

«وَلْيَكُنْ احَبَّ الامُورِ الَيْكَ اوْسَطُها فِى الْحَقِّ وَ اعَمُّها فِى الْعَدْلِ وَ اجْمَعُها لِرِضَى الرَّعِيَّةِ، فَانَّ سُخْطَ الْعامَّةِ يُجْحِفُ بِرَضى الْخاصَّةِ، وَ انَّ سُخْطَ الْخاصَّةِ يُغْتَفَرُ مَعَ رِضَى الْعامَّةِ، وَ لَيْسَ احَد مِنَ الرَّعِيَّةَ اثْقَلُ عَلَى الْوالِى مَؤُونَةً فِى الرَّخاءِ وَ اقَلُّ مَعُونَةً لَهُ فِى الْبَلاءِ وَ اكْرَهُ لِلِانْصافِ وَ اسْأَلُ بِالالْحافِ وَ اقَلُّ شَكْراً عِنْدَ الاعْطاءِ وَ ابْطَأُ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ، وَ اضْعَفُ صَبْراً عِنْدَ مُلِمّاتِ الدَّهرِ مِنْ اهْلِ الْخاصَّةِ، وَ انَّما عِمادُ الدّينِ وَ جِماعُ الْمْسْلَمينَ وَ الْعُدَّةُ لِلَاعْلاءِ، الْعامَةُ مِنَ الامَّةِ، فَلْيَكُنْ صِغُوكَ لَهُمْ وَ مَيْلُكَ مَعَهُمْ»:

[١]. نهج البلاغه، نامه ٥٣ ..