همكارى و همگامى با «دانشمندان و آگاهان و متخصصان» هر فن يكى ديگر از نكات مهمّ فرهنگ اسلامى حاكم بر نظامات اجرائى است. در همان عهدنامه مالك چنين آمده است: «وَاكْثِرْ مُدارَسَةَ الْعُلَماءِ وَ مُناقَشَةَ الْحُكَماءِ فى تَثْبيتِ ما صَلَحَ عَلَيْهِ امْرُ بِلادِكَ وَاقامَةِ ما اسْتَقامَ بِهِ النّاسُ قَبْلَكَ»: «با دانشمندان زياد به گفتگو بنشين، و با خردمندان بسيار بحث و گفتگو كن درباره تثبيت امورى كه به وسيله آن وضع كشورت اصلاح مى‌شود و موجب قوام كار مردم در گذشته نيز بوده است». [١] از اين تعبير به خوبى استفاده مى‌شود كه زمامداران و حاكمان اسلامى بايد هميشه مشاوران يا گروه هاى متعدّدى از مشاوران براى مسائل مختلف سياسى و اجتماعى داشته باشند؛ و بدون رايزنى با آنها هرگز در مسائل مهم تصميم‌گيرى نكنند.

***

٨- فرهنگ حاكم بر دستگاه قضائى‌

از اوصافى كه براى قضات در اين عهد نامه ذكر شده، نكات بسيار مهمّى استفاده مى‌شود كه به يقين در هيچ مكتبى تا اين حدّ درباره آنها دقّت نشده است و گوشه‌اى از «فرهنگ حاكم بر نظامات قضائى» را روشن مى‌سازد و مى‌فرمايد:

«ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُكْمِ بَيْنَ النّاسِ افْضَلَ رَعِيَّتَكَ فى نَفْسَكَ مِمَّنْ لا تَضِيقُ بِهِ الأمُورُ، وَ لا تُمَحِّكْهُ الْخُصُومُ وَ لا يَتَمادى فى الزَّلَّةِ، وَ لا يَحصَرُ مِنَ الْفَى‌ءِ الَى الْحَقِّ اذا عَرَفَهُ، وَ لا تُشْرِفُ نَفْسَهُ عَلى طَمَعٍ وَ لا يَكْتَفى بِادْنْى‌ فَهْمٍ دُوْنَ اقْصاهُ، وَاوْقَفَهُمْ فِى الشُّبَهاتِ وَ آخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ، وَ اقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُراجَعَةِ الْخَصْمِ، وَاصْبَرَهُمْ عَلى تَكَشُّفِ الامُورِ وَ اصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضاحِ الْحُكمِ، مِمَّنْ لايَزْدَهيهِ اطراء، وَلا يَسْتَميلُهُ اغْراء وَ اولئِكَ قَليل!»:

«سپس از ميان مردم برجسته‌ترين افراد را براى قضاوت برگزين- دقّت كنيد در اينجا دوازده صفت براى قاضى ذكر شده است كه در هر كس جمع باشد به راستى قاضى نمونه است-.

بايد از كسانى باشند كه مراجعات پى در پى آنها را در تنگنا قرار نمى‌دهد؛ و برخورد

[١]. همان مدرك ..