پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٤٩ - ١- آموزش و پرورش در اسلام

رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ‌. [١]

بسيارى از دانشمندان در طول تاريخ، به اين آيه شريفه استناد نموده اند تا لزوم فراگيرى علوم اسلامى را براى ابلاغ به ديگران، به عنوان واجب كفايى، مورد تأكيد قرار دهند، علاوه بر اينكه فراگيرى براى عمل را براى همه واجب عينى مى‌دانند.

در دنياى امروز در بسيارى از كشورها فراگيرى دانش بر همه الزامى است و به حكم قانون هر كودكى بايد درس بخواند؛ و اگر نخواند ولىّ او مورد بازخواست قرار مى‌گيرد، ولى در هيچ جا تعليم دادن الزام قانونى، بلكه هر كس مى‌تواند در مقام تعليم قرار گيرد يا نه!، ولى در اسلام همان گونه كه تحصيل علم واجب است، تعليم دادن به ديگران نيز جنبه وجوب و الزام دارد و يكى از دلايل آن، همين آيه نفر است؛ زيرا از يك سو با جمله‌ «فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ» كوچ كردن را براى تحصيل علم واجب مى‌شمرد؛ [٢] و از سوى ديگر با جمله‌ «وَلِيُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ» «بايد به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را انذار نمايند» تعليم دادن را واجب مى‌داند و البتّه همه اين آيات مقدّمه‌اى است براى عمل كردن به وظايف الهى كه در جمله‌ «لَعَلَّهُمْ يَحْذَرونَ» خلاصه شده است.

بر همين اساس گاه بعضى از دانشمندان اسلام، روزهاى متوالى طى طريق مى‌كردند تا از شهرى به شهر ديگر براى فرا گرفتن يك حديث برسند! از جمله نوشته‌اند كه‌ «جابر» از مدينه به مصر رفت تا يك حديث را- كه نزد يكى از دانشمندان بود- از او بشنود و فرا گيرد؛ و لذا مى‌گويند هيچ كس به مرحله كمال نمى‌رسد مگر اينكه مسافرت كند و با دانشمندان بلاد مختلف تماس حاصل كرده تااز علم و تجربه آنان بهره گيرد و نيز كسى به مقصود نمى‌رسد مگر اينكه هجرت نمايد. [٣]

[١]. سوره توبه، آيه ١٢٢ ..

[٢]. به گفته علماى ادب «لولا» تحضيضيّه است و در مقام ملامت و سرزنش گفته مى‌شود و روشن است كه سرزنش براى ترك واجب يا فعل حرام است..

[٣]. تفسير روح البيان، جلد ٣، صفحه ٥٣٧ ..