تفكّر و انديشه و تجربه هايى است كه پيشينيان كسب كرده و براى آيندگان مى‌گذارند؛ آنها نيز بر آن افزوده به نسل هاى بعد منتقل مى‌كنند؛ به اين ترتيب، علم و دانش بشر روز به روز تكامل مى‌يابد؛ و نيز به همين دليل مسأله تعليم و آموزش پايه اصلى هر گونه پيشرفت و ترقّى اجتماعى بشر در بعد معنوى و مادّى را تشكيل مى‌دهد.

در اينجا جمله‌اى از غزالى نقل شده كه مطلب را روشن تر مى‌كند. كسى از او پرسيد:

اين احاطه علمى را كه بر اصول و فروع اسلام دارى از كجا پيدا كرده‌اى؟! او آيه بالا را تلاوت كرد فَاسْئَلُوا اهْلَ الذِّكْرِ انْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‌: «يعنى علم كلّى از طريق سؤال كردن و آموزش از علما و دانشمندان حاصل مى‌شود». [١] در روايات متعددى كه از طريق اهل بيت عليهم السلام وارد شده اهل ذكر به معنى ائمه معصومين عليهم السلام تفسير شده است‌ [٢] ولى چنانكه مى‌دانيم اين تفسيرها به معنى انحصار نيست بلكه بيان مصداق اتمّ و كامل آن است. شبيه اين معنى در تفسير بسيارى از آيات قرآن نيز ديده مى‌شود.

***

پنجمين آيه مسلمانان را به دو گروه تفسيم مى‌كند: «معلّمان و متعلّمان» و در واقع هر مسلمانى بايد جزء يكى از اين دو گروه باشد، يا آموزش دهد يا فرا گيرد يا معلّم باشد يا شاگرد، پس مى‌فرمايد: «سزاوار نيست همه مؤمنان كوچ كنند، چرا از هر گروهى طايفه‌اى از آنها كوچ نمى‌كنند تا در دين (و معارف اسلامى و احكام) آگاهى پيدا كرده، و به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنان را انذار نمايند. شايد (از مخالفت الهى) بترسند وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا

[١]. تفسير روح البيان، جلد ٥، صفحه ٣٧ ..

[٢]. براى آگاهى از اين روايات به جلد ٢، تفسير برهان، صفحه ٣٦٩ مراجعه فرماييد، قابل توجّه اينكه اين تعبير در روايات اهل‌سنّت نيز آمده است (به شواهد التنزيل حسكانى، جلد ١، صفحه ٣٤٤ و احقاق الحق، جلد ٣، صفحه ٤٨٢ مراجعه شود) ..