«لاتُشَدُّ الرِّحالُ الّا ثَلاثَةِ مَساجِدَ: مَسْجِدى هذا وَ مَسْجِدِ الْحَرامِ وَ مَسْجِدِ الاقْصى»: «مسافرت تنها به سوى سه مسجد مى‌شود: مسجد من و مسجد الحرام و مسجد اقصى». [١] روشن است كه اين دو حديث منافاتى با هم ندارند و هنگامى كه هر دو به هم ضميمه شوند چهار مسجد، مورد توجّه قرار مى‌گيرد، بديهى است منظور از اين گونه احاديث بيان اهميّت مساجد سه گانه و چهار گانه است، و مفهومش اين نيست كه اگر انسان براى شركت در مسجد ديگرى بار سفر ببندد، كار خلافى انجام داده، آنچنان كه بعضى از نا آگاهان پنداشته‌اند؛ زيرا اگر مفهوم اين حديث تحريف باشد بايد مطلق هر سفرى حرام باشد؛ جز اين سه سفر، در حالى كه مسافرت هاى مشروع ديگر، بسيار فراوان است (توجّه داشته باشيد كه‌ «لاتُشَدُّ الرِّحال» مطلق است و تمام مسافرت ها را شامل مى‌شود!)

شبيه اين معنى با مختصر تفاوتى نيز در بحار الانوار آمده است. [٢]

اين گونه مساجد در واقع يكى از مراكز مهمّ فرهنگى اسلام است؛ و ساليان طولانى در صدر اسلام و بعد از آن محل درس و بحث بوده، و علماى بزرگى در آنها به تعليم علوم، آموزش و پرورش شاگردان اشتغال داشته‌اند، هم اكنون نيز در مسجد الحرام و مسجد النّبى در طول سال جلسات درس تشكيل مى‌شود، و بسيارى از مساجد مهمّ اسلامى در كشورهاى ديگر مانند: ايران و سوريه و عراق نيز كانون تعليم و تربيت است، و گاه بزرگترين كلاس هاى درس در آن تشكيل مى‌شود؛ و شايد تشويق مسلمانان به‌ «شدّ رحال» و حركت از نقاط دور و نزديك به قصد عبادت در اين مساجد به خاطر اين بوده، كه علاوه بر استفاده از معنويّت مسجد، و توجّه به سوابق تاريخى آن از سرمايه‌هاى علمى اين مساجد نيز بهره‌گيرى كنند.

همين معنى در حرم هاى مقدّسه پيشوايان بزرگ اسلام عليهم السلام نيز وجود دارد؛ كه صحن يا حرم آن غالباً مركز تدريس علوم اسلامى بوده و هست، و زيارت اين مكان هاى مقدّس‌

[١]. صحيح مسلم، جلد ٢، صفحه ١٠١٤، كتاب الحجّ، باب ٩٥، حديث ١٣٩٧ ..

[٢]. بحار، جلد ٩٦، صفحه ٢٤٠، باب ٤٤، حديث ٢ ..