از سوى ديگر بديهى است كه اگر اين دو وظيفه فراموش شود، و محيط با منكرات خو بگيرد، و از خوبيها و بديها و معروفها جدا شود، منكر در انظار معروف، و معروف در نظرها منكر مى‌شود، و اين بزرگترين خسارتى است كه امكان دارد، دامن يك جامعه را بگيرد، همان بلا و بدبختى كه امروز دامان بسيارى از جوامع دنيا را گرفته است كه‌ «معروف» و «منكر» نزد آنها جاى خود را عوض كرده‌اند!

***

دوّمين آيه ناظر به بخش ديگرى از امر به معروف و نهى از منكر است كه راجع به گروهى از امّت اسلامى است و به تعبير ديگر ويژه حكومت و كارگزاران حكومت است؛ كه مى‌فرمايد: «بايد از ميان شما جمعى دعوت به نيكى كند، و امر به معروف و نهى از منكر نمايد و آنها راستگارانند» وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ امَّة يَدْعُوْنَ الى الْخَيْرِ وَ يأمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اولئِكَ المُفْلِحُونَ‌. [١]

هنگامى كه اين ايه در برابر آيه پيشين گذارده شود كه وظيفه امر به معروف و نهى از منكر را عام و فراگير مى‌شمرد؛ روشن مى‌شود كه آن درباره يك مرحله از اين دو وظيفه بزرگ است و اين درباره مرحله ديگرى است، آن مرحله قلب و زبان را مى‌گويد، و اين مرحله دست و شدّت عمل را، و جالب اينكه رستگارى در اين منحصر به كسانى شمرده شده كه اين دو وظيفه بزرگ را انجام داده‌اند (توجّه داشته باشيد كه جمله‌ «اولئك هم المفلحون» دلالت بر انحصار دارد). [٢] تعبير به‌ «امّة» شايد اشاره به اين نكته است كه در اين بخش از امر به معروف و نهى از

[١]. سوره آل عمران، آيه ١٠٤ ..

[٢]. اين كه بعضى «من» را در آيه زائده يا براى بيان گرفته‌اند و مفهوم آيه را شامل همه مؤمنان مى‌دانند مخالف ظاهر ايه است، بلكه ظاهر اين است كه «من» براى تبعيض بوده باشد، يعنى گروهى از شما بايد اين وظيفه را انجام دهد.

و نيز اينكه بعضى گفته‌اند «من» تبعيضيه براى واجب كافى است آن نيز خلاف ظاهر آيه است چرا كه واجب كفايى بر همه واجب است منتهى نوع وجوب آن با واجب عينى تفاوت دارد (توضيح بيشتر در اين زمينه، در علم اصول داده شده است)..