معلوم نيستند بايد از مقدمات ديگرى استنباط شوند كه نسبت به آن مقدمات اعرف باشند و همين‌طور. حال اين سؤال پيش مى‌آيد كه اگر بخواهيم مقدمات هر برهانى را با مقدمات پيشين ديگرى اثبات كنيم، اين سير تا كجا ادامه پيدا مى‌كند؟ آيا إلى غيرالنهاية بايد سلسله مقدمات را پى‌گيرى كنيم؟ و يا به صورت دَورى، مقدمه «الف» را با «ب» و مقدمه «ب» را با «الف» اثبات كنيم؟ و يا راه ديگرى وجود دارد؟

برخى چنين پنداشته‌اند كه هر معلومى بايستى با برهان اثبات شود و از طرفى چون همواره مقدمات بايد اعرف از نتيجه باشند، پس اصلا اقامه برهان ممكن نيست، زيرا مستلزم تسلسل براهين است إلى غيرالنهاية. برخى ديگر پنداشته‌اند كه مقدمات براهين را به صورت دَورى بايد اثبات كرد.

شيخ(رحمه الله) مى‌فرمايد اين هر دو پندار باطل است. حق آنست كه مقدمه هر برهانى اگر بَيّن است و بديهى، نياز به اثبات ندارد و اگر بيّن نيست بايد منتهى به بيّن شود و در اين صورت نه دور لازم مى‌آيد و نه تسلسل كه مستلزم محال باشد.

آنها كه قائل به لزوم دور شده‌اند، تسليم استدلال اهل تسلسل شده‌اند و براى فرار از اشكالِ تسلسل، تن به دور داده‌اند و گفته‌اند لاجرم در مبادى براهين، به مقدماتى مى‌رسيم كه بايد به صورت دورى، يكى را با ديگرى و بالعكس مبيّن سازيم و چنين خيال كرده‌اند كه به اين صورت مى‌توانند هر دو مطلب را حفظ كنند: هم اينكه مقدمه بايد اعرف از نتيجه باشد و هم اينكه هر معلومى برهان دارد.

آنچه منشأ اين توهّم شده همين است كه خيال كرده‌اند هر علمى بايد با برهان اثبات شود و اگر متفطن مى‌شدند كه بعضى از علومْ بيّن بالذات هستند به اين بن‌بستها گرفتار نمى‌آمدند. اگر كسى بگويد ما اصلا معلومى نداريم و همه چيز مجهول است، سخن باطلى است چون حداقل همين ادعا، معلوم است. وقتى پذيرفتيم كه معلومى داريم يا بايد بگوييم كه اين معلوم بيّن بالذات است و يا بيّن بالغير. همان‌گونه كه در عالم هستى وقتى وجود موجودى را پذيرفتيم از دو حال بيرون نيست: يا موجود بالذات است و يا موجود بالغير. امر بالذات علت نمى‌خواهد ولى امر بالغير سبب مى‌طلبد. در بين امور معلوم نيز آنها كه بالذات معلوم‌اند برهان نمى‌خواهند و امّا معلومات بالغير بايد از طريق برهان، ثابت شوند.

اگر كسى بگويد چه اشكالى دارد كه يك مطلب با بى‌نهايت براهين اثبات شود؟ شيخ اين فرض را با دو بيان رد مى‌كند:

‌