برهان، علتى را ذكر كنيم كه خودش احتياج به بيان علتى بالاتر دارد، در اين صورت برهانِ زيرين، إنّى و برهان بالاتر لمّى خواهد بود. يعنى اگر برهانى در علم پايين‌تر ذكر شود كه خودش احتياج به مقدماتى در علم بالاتر دارد، إنّى خواهد بود و همين برهان در علم بالاتر لمّى خواهد بود.

نكته: الف) اين اصطلاح در برهان انّى و لمّى، اصطلاح جديدى است. چون تا به حال گفته مى‌شد برهان إنى آن است كه از معلول بر علت يا از يكى از متلازمين بر ديگرى استدلال شود، ولى الآن شيخ مى‌گويد: برهان در علم پايين إنّى است و در علم بالاتر، لمّى، و اين اصطلاح جديد است. معلوم مى‌شود در زمان شيخ(رحمه الله) اصطلاح برهان إنّى و لمّى، يك تعريف مشخص و روشنى نداشته است.

ب) مراد شيخ از «موضوعات او مصادرات» اصول موضوعه و مسلماتى است كه در علم بالاتر اثبات مى‌شود و در علم پايين‌تر، به عنوان اصل موضوع و ارسال مسلّم أخذ مى‌شود. اين مسائل در علم بالاتر كه علت و حد اوسط برهانش بيان مى‌شود، بيان لمّى تلقى مى‌شوند و در علم پايين‌تر، برهان إنّى. فرق بين اصول موضوعه و مصادرات ـ چنانكه پيش‌تر گذشته ـ اين است كه نسبت به اصول موضوعه، ظنّ بر وفاق هست ولى در مورد مصادرات چنين ظنّى وجود ندارد. وقتى در يك برهان، از مقدماتى استفاده كنيم كه در علم مورد بحث، به عنوان اصل موضوع يا مصادره پذيرفته و استعمال مى‌شوند، برهان مزبور، لمّى نخواهد بود بلكه إنّى است.

سؤالى كه در اينجا مطرح مى‌شود اين است كه چرا يك برهان را از علم بالاتر به علم پايين‌تر منتقل مى‌كنيم؟ شيخ مى‌فرمايد: گاهى اثبات يك مطلبْ احتياج به مقدمات زيادى دارد و در وهله نخستْ انسان نمى‌داند كه براى اثبات مسائل بعدى احتياج به چه مقدماتى دارد. وقتى شروع به استنباط و استدلال مى‌كند مى‌بيند اثبات مطلب احتياج به مقدماتى از علم بالاتر دارد ولى در آن علم، اين مطلب اثبات نشده است چون در آن علم بالاتر توجه نداشته‌اند كه اين مطلبْ محل حاجت است و بايد با برهان اثبات شود. مثلاً در علم موسيقى احتياج پيدا مى‌كنيم به اثبات روابط خاصى بين اعداد، كه اين روابط در علم رياضى ـ چون محل حاجت نيست ـ اثبات نمى‌شود. امّا در علم موسيقى آنها را اثبات مى‌كنيم. گر چه جاى اثبات آنها علم رياضى است ولى در علم موسيقى ـ بنابر احساس نياز ـ اثبات مى‌شود و اين، معناى نقل برهان است.

‌