شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٣ - ـ سبب شبهه دوم، فرق بين مقول على الكلّ و كلّى

لذا گويا اسم «كميّت» در هر دو صناعت مفقود است و گويا در هيچ‌يك از اين دو علم براى معناى عام اسمى وجود ندارد. و لذا در هر صناعت گمان مى‌شود كه اين عارض براى موضوع آن صناعت، اوّلى است و حال آنكه در حقيقت براى جنس موضوعهاى اين‌دو علم، اوّلى است. و همين‌طور اين تبدّل در زمان‌ها، نغمه‌ها، اقوال و غير اينها از امورى كه ذاتاً كميت‌اند (مثل زمان) و يا داراى كميت‌اند (مثل نغمه‌ها و الحان) وجود دارد.

متن

و السّبب الّذى يقعُ لأجله أنْ يُبرهَن لا على العامِّ الّذى الحكمُ عليه أوّلى، بل على أنواعه، إمّا فِقدانُ الإسم على ما قلنا، و إمّا لأنّ العام الأوّل خارجٌ عن أعمّ موضوع لتلك الصناعةِ البرهانية، و إمّا لأنّ البرهان على العامِّ صعبٌ جداً، و لكنّه على نوع نوع من أحوال تخصُّ ذلك النوعَ سهلٌ; و إمّا لأنّ العام لايَنتَصِبُ بحذاء الخيال لأنّه جنسى،[١] و النّوعياتُ الّتى تحته تكونُ أقربَ إلى الخيالِ فَتَنتَصبُ بحذائه; و يكونُ شأن ذلك العامّ أنْ يُبرهنَ عليه بتخييل مّا كالتّشكيلاتِ[٢] الهَندَسيّةِ.

ترجمه

سببى كه باعث مى‌شود برهان بر عامّى كه حكم براى آن اولى است، اقامه نشود بلكه بر انواعش اقامه شود يا ‌همان‌طور كه گفتيم‌ـ فقدانِ اسم است، و يا اينكه عامِّ اول از عام‌ترين موضوع آن علم برهانى خارج است، و يا اينكه اقامه برهان بر عام، جداً مشكل است ولى بر تك‌تك انواع حالات مخصوص آن نوعْ آسان است، و يا اينكه آن عام در برابر خيال مجسّم نمى‌شود چون جنس است، و حال آنكه نوعياتى كه تحت آن جنس مندرج‌اند به خيال نزديك‌ترند و در برابر خيال مجسم مى‌شوند. در حالى كه شأن آن عام اين است كه به كمك نوعى تخيّل مانند اشكال هندسى بر آنْ اقامه برهان شود.

ـ سبب شبهه دوم، فرق بين مقول على الكلّ و كلّى

گاهى حكم، كلى نيست ولى گمان مى‌شود كه كلّى است و اين، عكس شبهه اوّل است. براى