على طبيعة مّا و جوهر مّا. و قولنا «هذه الشّمسُ» فإنّما يَدلُّ على اختصاص من تلك الطّبيعةِ بواحد بعينه. ثمَّ كلُّ برهان نبرهن به على الشّمسِ فلَسنا نُبرهنُ عليها من جهةِ ما هى هذه الشّمسُ; حتّى لو كانَت طبيعةُ الشّمسِ مقولة على غيرِ هذه الشّمس كانَ البُرهانُ مِمّا لَم يَقُم عليه، بل مجردُ طبيعةِ الشّمسِ من غَير اعتبارِ خصوص و لا عموم. فَنُبرهن عليها بشىء أونَحكمُ عليها بشىء لو كانَت تلك الطبيعةُ مقولة على ألْفِ شخص شمسى لَكانَ الحكمُ و البرهانُ متناوِلا للجميعِ.

ترجمه

و سبب اين اشتباه آن است كه اين چيزها در عالمِ وجود، تك هستند و طبيعت آنها مشترك نيست و بر موجودات متعددْ حمل نمى‌شود، و لذا گمان مى‌شود كه محمولات آنها گرچه مثلا اوّلى هستند ولى كلى نيستند، و حال آنكه مطلب از اين قرار نيست. چون وقتى مى‌گوييم «خورشيد» با وقتى مى‌گوييم «اين خورشيد» متفاوت است. چرا كه «خورشيد» دلالت بر يك طبيعت و جوهرِ كلّى مى‌كند. ولى «اين خورشيد» دلالت بر اختصاص اين طبيعت كلى به يك فرد معيّن دارد. پس هر برهانى كه ما بر طبيعتِ خورشيد اقامه مى‌كنيم، چنين نيست كه آن را از آن جهت كه اين خورشيدِ معيّن است اقامه كرده باشيم تا اگر طبيعت خورشيد بر غير اين خورشيد حمل شد برهان مزبور بر آن اقامه نشده باشد، بلكه صِرف طبيعت خورشيد بدون ملاحظه خصوص يا عموم مدّ نظر است. پس ما بر آن طبيعت كلى برهان مى‌آوريم و يا حكم به چيزى مى‌كنيم كه حتى اگر اين طبيعت بر هزار فردِ خورشيد هم صادق باشد. حكم و برهانِ ما شامل همه آنها مى‌شود.

توضيح

سخن ارسطو در باب محمولات كلّى و سبب شبهه اوّل

ارسطو در تعليم اول متذكر اين نكته شده است كه گاهى ما در يك برهان از محمول كلّى اوّلى استفاده مى‌كنيم ولى برخى گمان مى‌كنند كه اين محمول، كلّى اوّلى نيست و شرايط لازم در برهان را ندارد. و بر عكس، گاهى از يك محمول غير كلى و غير اوّلى استفاده مى‌كنيم و برخى چنين مى‌پندارند كه اين محمول، كلّى اوّلى است. اين اشتباه در سه مورد است: الف) ما گاهى برهانى را در مورد ماه و خورشيد و زمين و امثال اينها اقامه مى‌كنيم. و تصور عمومى اين است كه اين

‌