- (اصطلاح عرفانى) هر گاه اخلاق نفس مبدل شد و ديو طبيعت مسلمان گشت و بجاى متابعت هوى در او مطاوعت خدا پديد آمد، بعضى از حظوظ او حقوق گردد و او را از مضيق ضرورت، بفضاى سعت راه دهد، متصوفه اين مقام را، مقام سعت خوانند و در اين مقام نكاح و مشارب و مآكل جايز شود و اين مقام را علم سعت خوانند (مصباح الهدايه ص ٥٠)

عِلمِ شَريعَت‌

- (اصطلاح عرفانى) علم شريعت عبارت از علم باحكام ظاهرى شريعت است كه او را سه ركن است، كتاب و سنت و اجماع (كشف المحبوب ص ١٥- لمع ص ٢٣).

عِلمِ شَرعى‌

- (اصطلاح فقهى، عرفانى).

در رسائل آمده است كه علم شرعى عبارت از علمى است كه مقصود بالذات از آن شناخت بهترين سياسات نافعه است در دنيا و آخرت (از رسائل جابر ص ١٠٢)

عِلمِ ضارّ

- (عرفانى) علمى كه از آن زيان خيزد و علامت آن كبر و تفاخر و غرور و طلب دنيا است (از مصباح ص ٣٧)

عِلمِ ضَرورَت‌

- معنى ضرورت ما لابد است يعنى هر چه آدمى را از آن چاره نيست ضرورت است.

و بالجمله عبارت از ادراك حد ما لابد نفس است در حركات و سكنات و اقوال و افعال و ما لابد آنست كه نفس را از آن منع نشايد كرد و منع آن موجب خلل در عبادات شود و آنچه از حد ضرورت بگذرد حظ نفس است (مصباح الهدايه ص ٧١٠).

عِلمِ طَبيعى‌

- (اصطلاح فلسفى) مراد از علوم و علم طبيعى علمى است كه در آن بحث از جسم ميشود از جهت آنكه در معرض حركت و سكون است و بعبارت ديگر بحث از اجسام را از آن جهت كه در معرض كون و فساد و سكون و حركت‌اند علم طبيعى مينامند و موضوع علم طبيعى «هو الجسم المحسوس» (اسفار ج ٢ ص ١٨٣، ١٠٢- دانشنامه ص ٣- تفسير ص ٧٠٠، ١٤٢٢).

عِلمِ طَبيعى غَريزى‌

- (اصطلاح فلسفى) اخوان الصفا در تعريف علم طبيعى غريزى آرند بدان كه علم باشياء بعضى طبيعى غريزى است مانند مدركات بحواس كه غريزى و طبيعى هر بشرى است و بعضى تعليمى است يعنى مكتسب است مانند رياضيات و آداب (از رسائل اخوان ج ٣ ص ٣٨).

عِلمِ ظاهِر

- (اصطلاح عرفانى) در مقابل علم باطن است.

(از محجة البيضاء ج ١ ص ٨٨)

عِلمِ عادى‌

- (اصطلاح فلسفى) علم عادى عبارت از علم به شى‌ء است كه عادت خدا جارى شده است بر بقاء آن بآن حالى كه در نفس امر هست (دستور ج ٢ ص ٣٧٠).

عِلمِ عام‌

- (اصطلاح فلسفى) رجوع بعلم شود.

عِلمِ عَقلى‌

- (اصطلاح فلسفى) در رسائل جابر تعريف علم عقلى چنين آمده‌