و بنا بر اين قول به صدفه و اتفاق قول باطل و غير منطقى است و هيچ فعلى از افعال نمى‌باشد مگر آنكه تابع علل و متبوع آثار و نتايج خاصى است حتى طبيعت را غاياتى است و فعل نائم و ساهى را نيز غايات خاصى است حركات افلاك و تغييرات و تحولات و استحالات عالم جسمانى و كون و فساد و خلع و لبس عالم طبيعى و موجودات همه و همه هدفى دارند كه با سرعت و شتاب هر چه تمامتر بطرف هدف اصلى و مطلوب خود در حركت‌اند (از اسفار ج ١ ص ١٧٥، ١٧٦).

غايت بقياس بفاعل كه موجب كمال فاعل است خير است پس اگر نسبت بفعل داده شود غايت است و اگر نسبت بفاعل داده شود خير است و غايت و غايات تمام موجودات عبارت از خير اقصى است غايت عام. غايت يا عام است يا خاص، غايت خاصه عبارت از امرى است كه حاصل نمى‌شود مگر از طريق واحدى و غايت عامه حاصل ميشود از طرق متعدده چنانكه گرما هم غايت از آتش و هم آفتاب و هم حركت است غايت كلى. غايت يا كلى است يا جزئى غايت كلى مانند انتقام گرفتن از ظالم بطور مطلق بدون توجه به خصوصيات شخص و يا كوشش كردن در راه رسيدن و تحقق دادن به سعادت بشرى بطور مطلق و غايت جزئى مثل انجام فعل و كارى براى رسيدن به بفلان امر مشخص خارجى غايت اتفاقى. غايت گاه اتفاقى است و گاه دائم است غايت اتفاقى مثل حصول هدف خاص از امرى كه على العادة مهيا براى آن نباشد و لكن بر حسب اتفاق آن هدف منظور حاصل گردد و غايت دائمى در صورتى است كه نتيجه و آثار فعل على العادة و الدوام امرى باشد و هدف فاعل نيز همان باشد غايت قريب- غايت گاه قريب است و گاه بعيد غايت قريب اثرى است كه بلا فاصله بر فعلى مترتب ميشود و غايت بعيد آثار بعدى و با واسطه هر فعلى است غايت بسيط. غايت گاه بسيط است و گاه مركب، بسيط مانند سيرى كه غايت خوردن است و مركب مانند چند مطلوب از انجام يك فعل.

غايت بالقوه. غايت گاه بالقوت است و گاه بالفعل غايت بالقوه آنكه امرى و فعلى كه بالقوت بهدف منظور رسد انجام دهد و بالفعل آنچه بلا فاصله مترتب بر فعل باشد غايت تام غايات يا تام‌اند يا غير تام اما آنچه تام است سعادت است كه چون حاصل آيد صاحبش طالب مزيدى نگردد بر آن و آنچه غير تام است مانند صحت و بسيار بود كه چون حاصل آيد اقتصار نيفتد.

(از اسفار ج ٣ ص ١٢٤- ج ١ ص ١٥٧، ١٨٣- تفسير ص ١١٩٤- تفسير ص ١١٩٤- تهافت التهافت ص ٤٦١- اخلاق ناصرى ص ٣٨- شفا ج ١ ص ٢٣- ج ٢ ص ٥٣٨، ٥٤٢).

در ادب در زبان عرب كلمات قبل و بعد، منذ و مذ و لدن را غايات گويند (از شفا ص ٩١)