كه در فصل تابستان بود و سايه آن كوچكترين سايه‌ها است و ديگر كوچكترين ارتفاع كه در زمستان و هنگامى است كه آفتاب به سر جدى بود و سايه آن بزرگترين سايه‌هاى نيمروزان بود و سوم وابسطه است ميان آن دو ارتفاع و با تمام عرض بلد مساوى بود كه سايه آن را ظل الاستواء و ظل الاعتدال نامند.

(از التفهيم ص ١٨٥، ١٨٤)

دَور

- (بفتح دال اصطلاح فلسفى) دور در اصطلاح فلاسفه و اهل معقول عبارت از توقف دو امر است بر يكديگر كه نتيجه آن توقف شى‌ء بر نفس است و آن بر دو نوع است.

الف- دور مصرح كه توقف ميان دو امر باشد بنحوى كه هر يك متوقف بر ديگرى باشد مانند آنكه گفته شود الف متوقف و معلول ب است و ب متوقف و معلول الف است و در نتيجه لازم ميآيد كه الف معلول الف و متوقف بر الف باشد و توقف شى‌ء بر نفس محال است زيرا از وجود شى‌ء عدمش لازم آيد و لازم آيد كه در آن واحد موجود و معدوم باشد.

ب- دور مضمر و آن دورى است كه بواسطه امر ثالثى متوقف بر نفس باشد و بعبارت ديگر توقف شى‌ء بر نفس است بواسطه امرى ديگر چنانكه گفته شود الف متوقفست بر ب است و ب متوقف بر ج است و ج متوقف بر الف است و يا الف بواسطه ج متوقف بر ب است و ب بواسطه ج متوقف بر الف است و اين نيز مستلزم توقف شى‌ء بر نفس است بواسطه و محال است.

(دستور ج ٢ ص ١١٠- اسفار ج ١ ص ٢١ كشاف ج ١ ص ٤٦٨).

دُور

- (بضم دال- اصطلاح عرفانى) آنكه از رحمت حق جزء يا كلا محروم شده باشد و آنكه بواسطه سستى در انجام آداب سلوك از شأنى يا مقامى باز مانده باشد.

دَوْرِ مُصَرَّح‌

- (فلسفه) رجوع بدور شود.

دَور مُضمَر

- (فلسفه) رجوع بدور شود.

دَورِ قَمَرى‌

- (هيئت) در هر نوزده سال يك دور قمرى حاصل ميشود.

دَورِ نُجُومى‌

- (هيئت) دوران سيارات بود بدور خورشيد.

دُوزَخ‌

- (مذهبى، كلامى).

محل آتش الهى، جهنم، محل عذاب الهى جايگاهى كه گنه‌كاران را برند و معذب گردانند.

ناصر خسرو گويد: دوزخ اندر حد قوه نادانيست و بهشت اندر حد قوه علم است از بهر آنكه نادان آن نكند كه رستگارى او اندر آن باشد پس دوزخ اندر حد قوه جهل است و نادانى بحقيقت دوزخ است كه خداى متعال مر كافران را وعده داده است.

مولانا گويد:

دوزخ است اين نفس و دوزخ اژدها است‌

كو بدرياها نگردد كم و كاست‌

هفت دريا را در آشامد هنوز

كم نگردد سوزش آن خلق‌سوز