مسأله وجود عقل مدبر و حاكم و ناظم بر جهان طبيعت قبل از بوجود آمدن فرضيه عقول عشره از قديم الايام در آراء و عقايد متفكران و فلاسفه ديده ميشود چنانكه اشاره شد كه انكساكورس اولين فيلسوف عقلى است كه قائل به عقل مفارق و حاكم و ناظر بر متضادات بوده است و بعد مسأله مثل افلاطون و كليات سقراط و صور ارسطو و غيره مطرح شده و بالاخره سلسله موجودات و جهان آفرينش را بر مبنا و اصول و قواعد خاص و بر اسلوب مخصوصى قرار داده‌اند و بر اين فرضيه‌ها اشكالات و ايراداتى مشاهده كردند و بمنظور دفع آن ايرادات قواعدى درست كردند و جهان وجود را قسمت كردند به مجردات و ماديات و براى مجردات و ماديات مراتب و طبقاتى قائل شدند و هر يك را مصدر و مبدأ موجودى مناسب خود دانستند در طرف اجرام و اثيريات سلسله مراتب وجود منتهى به عناصر و هيولى و مادة المواد و در طرف مجردات منتهى به عقل دهم و نفوس ناطقه بشريه ميشود.

منشأ صدور نفوس جزئيه بشريه را عقل فعال نامند كه بوسيله آن نفوس بشرى بر ابدان و اجساد فائض ميگردد عقل فعال را بنامهاى مختلف خوانده‌اند مانند روح القدس، روان بخش، جبرئيل.

روح امرى، كدخداى زمين و غيره.

صدر الدين گويد عقل فعال را از آن جهت فعال گويند كه اولا ايجادكننده نفوس بشرى است و خارج‌كننده آنها است از قوت بفعل و ثانيا آنكه خود از تمام وجوه بالفعل است و از اين جهت تمام عقول فعالند و ثالثا آنكه موجد و مكون اين عالم است و مفيض صور است بر عالم محسوس و بالاخره عقل فعال آخرين مفارقات عقليه است و آخرين مرتبت كمال نفس ناطقه اتصال به عقل فعال است چنانكه گويد: «ان للعقل الفعال وجودا فى نفسه و وجودا فى انفسنا فان كمال النفس و تمام وجودها و صورتها و غايتها هو وجود العقل الفعال لها و اتصالها به و اتحادها معه فان ما لا وصول لشي‌ء اليه بوجه الاتحاد لا يكون غاية لوجود ذلك الشي‌ء» (رجوع شود به اسفار ج ١ ص ٣١٣ و ج ٣ ص ١٠٢، ١٢٥، ١٦٥ ج ٤ ص ١٣٣، ١٣٥- مبدأ و معاد ص ٩٢، رسائل ص ٦٤، ٩٣).

اخوان الصفا در تعريف نفس گويند «جوهر بسيطة روحانية حية علامة فعالة صورة من صور العقل الفعال» (از اخوان ج ٣ ص ٣٦١).

و بنا بر اين آنها نيز عقل فعال را فائض نفوس جزئيه و صور در عالم ماده ميدانند ابن رشد گويد: عقل فعال مانند صورت است در عقل هيولانى و معقولات فعل اويند «و بينا ان العقل الفعال هو كالصورة فى العقل الهيولانى و انه يفعل المعقولات» (تفسير ص ٩٤٨).

«العقل الفعال من جهة ما هو مفارق و مبدأ لنا قد يجب ان يحركنا على جهة ما يحرك العاشق المعشوق» (تفسير ص ١٤٨٦).

شيخ اشراق در قصة الغربة الغربية