فرهنگ معارف اسلامى - سجادی، جعفر - الصفحة ١٣١١ - ع
از اجناس و فصولاند و امور بسيطه داراى جنس و فصل نمىباشند و از اين جهت قابل تعريف نمىباشد و چون بسيط است قابل انقسام نيست «ليس ينقسم بانقسام محله» (تهافت التهافت ص ٥٥٥).
علم را اطلاعات چندى است بدين قرار ١- ادراك مطلق ٢- تصديق مطلق ٣- تصديق يقينى ٤- آنچه شامل يقين و تصور شود ٥- صورت حاصله از اشياء در ذهن ٦- يقين تنها ٧- توهم و تعقل و تخيل ٨- ادراك كلى ٩- ادراك مركب اعم از تصور و تصديق ١٠- نفس مسائل مدلّلة ١١- ادراك مسائل از روى دليل ١٢- ملكه كه حاصل شود از ادراك مسائل (كشاف ج ٢ ص ١٠٥٥).
در اينكه علم آيا قابل تعريف و شناسائى هست يا نه و از امور بديهى است يا كسبى اختلاف است غزالى علم را از امور اكتسابى و نظرى ميداند امام رازى گويد علم از امور بديهى است زيرا آنچه غير علم است بعلم شناخته شود و اگر بخواهيم علم را تعريف كنيم دور محال لازم مىآيد و هر كس بضرورت و وجدان بوجود خود عالم است و علم هر كس بوجود خود علم خاص بديهى است و بداهت خاص مستلزم بداهت عام است.
كسانى كه گويند علم از امور اكتسابى است تعاريفى براى آن كردهاند.
متكلمان گويند: علم عبارت از صفتى است كه موجب تميز اشياء از يكديگر ميشود و علم واجب الوجود عبارت از صفت ازليه است كه تعلق آن بامور موجب انكشاف ميشود و بعبارت ديگر موجب كشف حقايق است.
علم نزد حكماء مشاء شامل شك و وهم و يقين ميشود و نزد آنها عبارت از ادراك مطلق يا حصول صور اشياء است نزد عقل و آن اعم از صور يقينى و شكى و وهمى است.
(دستور ج ٢ ص ٣٣٩ و رجوع به مصنفات ج ٢ ص ٧ شود) صدر الدين شيرازى گويد: علم عبارت از وجود مجرد است و مانند وجود گاه اطلاق ميشود بر معنى انتزاعى نسبى مصدرى يعنى عالميت كه مبدأ اشتقاق عالم است و معلوم و گاه اطلاق ميشود بر امر حقيقى بسيط خارجى.
علوم از نظر غايت بر دو قسماند يكى علوم دنيوى و ديگر علوم اخروى، علوم دنيوى بر سه قسماند يكى علم اقوال و ديگر علم افعال و سه ديگر علم احوال علوم اخروى علوم مكاشفه و مشاهدهاند و بفساد بدن از بين نمىروند و علم بالله و كتب و رسل او است.
علم اقوال بر حسب متعلق دو قسم است عامى و خاصى علوم عامى هم بر حسب موضوعات سهگانه سه قسماند علم اصوات، علم الفاظ مفرده و علم الفاظ مركبه.
علوم افعال هم بر چند قسماند، آنچه متعلق به صحت و سقم ابدان است و آنچه مربوط باكتساب ملكات فاضله است (رسائل صدرا ص ٢٧٩- ٢٨٢).
علم افكار نيز بر سه قسم است منطق، رياضيات و طبيعى و طبى