فرهنگ معارف اسلامى - سجادی، جعفر - الصفحة ١١٢٢ - پاره از اصطلاحات تركيبى

اختلاف انواع و آثار و خواص آنها است امرى ديگر است كه مقوم نوعيت است نه جسميت و آن صورت نوعيه است.

صورت نوعيه را صورت خاص هم ميگويند از جهت آنكه هر نوعى از انواع را صورت نوعيه خاصى است غير از صورت نوعيه ديگر بر حسب اختلاف آثار و عوارض و خصوصيات.

فصل را نيز صورت فصليه گويند كه بازاء صورت خارجى است چنانكه جنس بازاء ماده خارجى است.

صورت جسميه را صورت عام هم ميگويند چنانكه صورت نوعيه را صورت خاص گويند.

و اصالت وجوديان وجود را صورت ماهيت ميدانند.

و صورت كماليه اطلاق بر صورت نوعيه شود كه كمال هر نوعى بدانست.

مثل افلاطونى را صور مفارقه الهى گويند.

مثل معلقه را صور مثاليه ناميده‌اند و صور شبحيه ناميده‌اند كه اشباح و سايه از موجودات طبيعى است.

و صورت هر يك از عناصر خاص را صورت بسيطه ناميده‌اند.

«الصورة هى المعنى الذى بها صار الموجود موجودا و هى المدلول عليها بالاسم و الحد و عنها يصدر الفعل الخاص بموجود موجود» (تهافت التهافت ص ٤٣٢) و بالجمله صورت اطلاقاتى دارد يعنى در موارد مختلف اطلاق خاصى دارد از جمله:

١- آنچه موجب امتياز اشياء است اعم از اشياء خارجى يا ذهنى (صورت خارجى يا ذهنى).

٢- صورت ذهنيه و معلومات را صورت ذهنى و علمى گويند.

٣- آنچه شيئيت شى‌ء بدانست.

٤- هر هيأتى كه در قابل باشد مانند بياض در جسم.

(از كشاف ص ٨٢٩) ٥- و بر كيفيت و كميت خاص حاصله از امتزاج نيز صورت امتزاجى گويند.

صدر الدين گويد: تمام معانى و اطلاقاتى كه براى صورت هست در اين معنى كه «ما به يكون الشي‌ء هو بالفعل» مشترك است و اين معنى جامع همه است.

وى گويد: صورت جهت فعليت اشياء است و در بسائط نفس طبيعت است بحسب ذات و غير طبيعت است باعتبار ديگر.

گاه از صورت طبيعى معانى را خواهند كه مقابل صورت صناعى باشد كه اشكال و صورى است كه در اشياء بواسطه قسرى ايجاد ميشود. در صورت مفيد و هيولى مستفيد است و از اين جهت صورت متقدم بر هيولى است.

صورت گاه بسيط است مانند صورت هر يك از عناصر به تنهائى و گاه مركب است مانند صورت انسان كه از مجموع حاصل از عده امور است.

و گاه خاص است مانند صورت نوعيه و حد و فصل و خاصه شى‌ء و گاه عام است مانند صورت نوعيه و اجناس.

وى گويد: صورت نوعيه نزد معلم اول و اتباع او جوهر است و نزد رواقيان عرض است و نزد ما عين وجود است، صور نوعيه را صور نوعيه ماديه و طبيعيه هم گويند در مقابل صور نوعيه مجرده كه‌