بهشت و دوزخ از نگاه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٦٥ - نظريه سوم بهشت و دوزخ، هم آفريده شده اند و هم آفريده نشده اند

مى‌فرمايد: «در واقع، شما و آنچه غير از خدا مى‌پرستيد، هيمه دوزخيد»[١] و مى‌فرمايد: «پس، آنها و گم‌راهان، در آن افكنده مى‌شوند و [نيز] همه سپاهيان ابليس»[٢] و در آن، وسايل و ابزارها با اعمال جِنّيان و انسان‌ها كه داخل آن مى‌شوند، پديدار مى‌گردد.[٣] گفتنى است كه اين نظريّه، مبتنى بر اين اساس است كه بهشت و دوزخ، وجود مستقلى از انسان ندارند، چنان كه صدر المتألّهين، خود، به اين مطلب، تصريح كرده است:

و دانستى كه بهشت مؤمن و دوزخ كافر، امرى خارج از نفْس [انسان‌] نيست.

پس اين كه [بهشت و دوزخ،] امروز آماده‌اند، مربوط به نفْس انسان است، گرچه انسان از آن، در پرده است [و آن را درك نمى‌كند].[٤] گفتنى است كه ظاهر و بلكه صريح آيات قرآن و احاديث اسلامى، بر وجود بالفعل و مستقلّ بهشت و دوزخ و در عين حال، مرتبط بودن آن با عمل انسان، دلالت دارد[٥] و در اين گونه مسائل كه عقل براى رسيدن به حقيقت، راهى ندارد، اعتقاد به آنچه قرآن و حديث مى‌گويند، ضرورى است.

[١]. انبيا: آيه ٩٨.

[٢]. شُعرا: آيه ٩٤- ٩٥.

[٣]. الحكمة المتعالية: ج ٥ ص ٣٦٥- ٣٦٦.

[٤]. الحكمة المتعالية: ج ٩ ص ٣٣٥.

[٥]. ر. ك: ج ٢ ص ١١( رابطه ظاهر و باطن يا تجسّم اعمال).