بهشت و دوزخ از نگاه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٧٢ - ٢ بى نيازى بهشت از مكان

و روزىِ شما و آنچه به آن وعده داده مى‌شويد، در آسمان است».

بسيارى از مفسّران، معتقدند كه‌ «ما تُوعَدُونَ»، همان بهشت جاويدان است كه خداوند، آن را به انسان‌هاى شايسته وعده داده است.[١] همچنين در احاديثى، تصريح شده است كه بهشت، در آسمان است‌[٢] و بر اين اساس، عده‌اى به طور مطلق مى‌گويند كه بهشت، در آسمان قرار دارد؛ اما موقعيّت آن را در آسمان‌هاى هفتگانه مشخص نكرده‌اند.[٣] از آن ميان، برخى معتقدند كه بهشت در آسمان چهارم است،[٤] برخى مى‌گويند در آسمان ششم است،[٥] و برخى بر اين باورند كه بهشت در آسمان هفتم‌[٦] قرار گرفته است.

٢. بى‌نيازى بهشت از مكان‌

برخى بر اين باورند كه اصولًا بهشت و دوزخى جدا از انسان، وجود ندارد؛ بلكه بهشت، معلول ملكات فاضله و دوزخ، پديد آمده از ملكات رذيله است. بنا بر اين، بهشت، نه مادّى است و نه جدا از انسان و به همين جهت، نيازى به مكان‌

[١]. ر. ك: الميزان فى تفسير القرآن: ج ٨ ص ١١٥ و ج ١٨ ص ٣٧٥، الأقسام فى القرآن الكريم: ص ٤٢، تفسير البغوى: ج ١ ص ٣٥١، تفسير فخر الرازى: ج ٢٨ ص ٢٠٨، تفسير ابن كثير: ج ٤ ص ٢٥١، البرهان، زركشى: ج ٤ ص ٨.

[٢]. ر. ك: ص ٦٧ ح ٣٥ و ٣٧- ٣٨.

[٣]. ر. ك: تفسير مجاهد: ج ٢ ص ٦١٨، شرح صحيح مسلم، نووى: ج ٢ ص ٢٢٣، شرح نهج البلاغة، ابن ابى‌الحديد: ج ١٠ ص ١٢٠، الميزان فى تفسير القرآن: ج ١ ص ١٣٩، شرح اصول الكافى، ملّا صالح مازندرانى: ج ٨ ص ١٢٤، بحار الأنوار: ج ٨ ص ١٦٤ ح ١٠٧، التبيان فى تفسير القرآن: ج ٤ ص ٤٣٨، تفسير البغوى: ج ١ ص ٣٥١.

[٤]. ر. ك: فيض القدير: ج ٣ ص ٤٧٦، التبيان فى تفسير القرآن: ج ٩ ص ٣٨٥، زاد المسير: ج ٥ ص ١٦٨.

[٥]. ر. ك: فيض القدير: ج ٣ ص ٤٧٨.

[٦]. ر. ك: فيض القدير: ج ٣ ص ٤٧٦، بحار الأنوار: ج ٥٧ ص ٢٥٧، التخويف من النار: ص ٦٧، زاد المسير: ج ٥ ص ١٦٨، تفسير الفخر الرازى: ج ١٩ ص ٢٣٥.