دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٤٤
| ابوعبيده جلد: ٥ شماره مقاله:٢٣٤٤ |
اَبوعُبيده، مَعمربن مثني (١١٤ـ ح ٢١٠ق/ ٧٣٢ـ ٨٢٥م)، راوي و لغت شناس بزرگ
اوايل عصر عباسي.
بررسي منابع: از زندگي ابوعبيده به رغم شهرت بسيارش آگاهي اندكي در دست است و منابع
كهن در اين باره به اطلاعاتي مختصر بسنده كرده اند. نحستين كساني كه از ابوعبيده
نامي به ميان آورده اند، مانند اخفش، ابن سلام، خليفه بن خياط و جاحظ، همه اط
معاصران وي و اغلب شاگرد او بوده اند. اينان در ميان روايات متعددي كه نقل كرده اند
تنها به ذكر نسب، قبيله و مذهب او پرداخته اند. در سدة ٣ق،ابن قتيبه شرح حال
مختصري از او به دست داده است. ديگر نويسندگان اين دوره همچون ابن هشام، بلاذري،
نبرد، تغلب و طبري، جز اطلاعاتي مختصر به دست نداده اند و تنها به نقل بخشهايي از
آثار و روايات وي پرداخته اند. از نويسندگان سدة ٤ق، مسعودي در مروج الذهب ضمن
اشاره به سال وفات ابوعبيده و گرايش وي به شعوبيگريو ارتباطش با برخي از معاصران
خود از جملهابونواس، اخبار بسياري دربارة پادشاهان ساساني از قول او نقل كرده است.
ابوطيب لغوي (د ٣٥١ق) نخستين كسي است كه روايات مختلف دربارة ابوعبيده را گردآوري
كرده و شرح حال مستقل و نسبتاً كاملي از وي تدارك ديده است. در اواسط سدة ٤ق سيرافي
و زبيدي به رواياتي دربارة او اشاره كرده اند كه در منابع متقدم نيامده است. در
همين روزگار، ابن نديم ضمن نقل رواياتي دربارة ابوعبيده از جمله اشاره به سال تولد
او، فهرست مستقلي از آثارش به دست داده است. در سدة ٥ق،خطيب بغدادي با توجه به
روايات پراكنده اي كه در منابع كهن آمده، شرح حال نسبتاً مفصلي از او را فراهم
آورده است. از اين پس، همة آنچه در منابعي چون معجم الادباء، انباإ الرواة و وفيات
الاعيان آمده، از چند نكته فراتر نمي رود: ولادت و مرگ ابوعبيده، بحث دربارة
شعوبيگري و خارجي بودن وي، داوريهاي مخالف و موافق او دربارة هم روزگارانش و خلاصه
آثار او. بيشتر اين اطلاعات نيز از طريق شاگردانش،به ويژه ابوحاتم سجستاني و اثرم
انتشار يافته است.
زندگي: اصل و نسب ابوعبيده، به درستي روشن نيست، اما در اينكه نياي وي ايراني و از
يهوديان باجروان (دربين النهرين) بوده تقريباً ترديدي نيست. خود در روايتي به يهودي
بودن اجدادش اشاره كرده است (نك : ابوالفرج، ١٨/١٨٩؛ سيرافي، ٦٨؛ابن نديم؟ ٥٩؛
ابن خلكان، ٥/٢٤٣؛ قس: سزگين، ٩، كه گفته ابوعبيده را بي اهميت شمرده و بر آن است
كه بعدها دشمنان وي به استناد همين روايت او را يهودي خوانده اند).
جدّ وي به دست عبيدالله بن معمر تيمي، از نوادگان ابوبكر اسلام آورد (ابوالفرج،
٢٠/٧٧؛ سيرافي، ٦٧ـ ٦٨). از همين رو ابوعبيده را از موالي تيم بن مره (تيره اي از
قريش) شمرده اند (ابن قتيبه، المعارف، ٥٤٣؛ زبيدي،١٧٥؛ يغموري، ١٠٩). به گفته اي
وي به «سُبّخت» كه گاه در منابع به «سخت» و «نسخت» تصحيف شده، ملقب بوده است (نك :
ابن نديم، همانجا؛ ابوالفرج، ١٨/١٨٩؛ قفطي، ٣/٢٨٥؛ سيوطي، المزهر، ٢/٤٢٨). اما به
نظر مي رسد سبخت در اصل همان سبيخت (به ياي مجهول) باشد كه در پهلوي مركب از دو
كلمة سي (سه) و بخت (بُختن: رستگار كردن) است و بر تثليث مسيحيت، يا بر ٣ اصل
زردشتي دلالت داشته است (نك : يوستي، ٢٩٣)، با اين حال ابوالفرج (همانجا)، آن را
نامي يهودي مي داند كه دشمنان ابوعبيده براي اشاره به دين اجدادش بر وي نهاده اند.
از اين رو وب اين لقب را نمي پسنديد.
در تاريخ ولادت ابوعبيده اختلاف است، ابن نديم (همانجا) آن را ١١٤ق و يغموري
(همانجا)، ١١٢ق نوشته است. برخي نيز ١١٠ق را ترجيح داده اند (نك : ياقوت، ادبا،
١٩/١٦٠؛ قفطي، ٣/٢٨٣؛ ابن خلكان، ٥/٢٤٢). با توجه به اينكه فرزندان عبيدالله بن
معمر در آن روزگار بر بصره حكم مي رانده اند، مي توان پنداشت ابوعبيده كه از موالي
آنان بوده، در بصره به دنيا آنده ودر همانجا پرورش يافته است (نيز نك : ابن اثير،
١٤٢؛ عيثمين، ١٩ـ٢٠؛ بستاني، ٢/١٥٥). بصره در آن روزگار از پررونق ترين مراكز علم و
ادب به شمار مي رفت و مشهورترين دانشمندان عصر در آنجا گرد آمده بودند (نك : پلا،
١٧١ـ ١٩٠). از اين رو، ترديدي نيست كه ابوعبيده در بصره تحصيلات خود را آغاز كرده
است، به ويژه كه اغلب استادانش، چنانكه خواهيم ديد، بصري بوده اند. در منابع كهن از
كسان بسياري به عنوان شيخ يا استاد ابوعبيده ياد شده است و همچنين كساني كه وي از
آنان روايت شنيده، بسيار متعدند. از مشهورترين استادان وي ابوعمرو بن علا، مؤسس
مكتب نحوي بصره، يونس بن حبيب، رؤيـة عجاج، ابويعقوب ثقفي، اخفش اكبر، قتادة بن
عامه و هشام بن عروه را مي توان نام برد (ابن سلام، ٤٠؛ جتحظ، الحيوان، ٧/٥٩؛ طبري،
٥/٣٢٦؛ يزيدي، ٨٠؛ خطيب، ١٣/٢٥٢ـ ٢٥٣؛ ابن انباري، ٢٨؛ ابن دريد، ٣/٣٥؛ ابن
خلكان،٤/٨٥). از ديگر استادان وي كه در خور توجه است، مردي است به نام عمر كه
احتمالاً ايراني بوده و اطلاعات بسيار گسترده اي دربارة تاريخ ايران قبل از اسلام
داشته است و به همين سبب او را عمر كسري ناميده اند (مسعودي، مروج، ١/١٤٦). او
احتمالاً همان عمر بن فرخان است كه ابن نديم (ص ٣٠٥) او را از مترجمان آثار پهلوي
به عربي دانسته است. ابوعبيده بر اساس رواياتي كه از اين شخص شنيده بود، كتاب اخبار
الفرس را تدوين كرد. اين اثر يكي از مآخذ عمدة مسعودي در نقل و شرح اخبار پادشاهان
ايران قبل از اسلام بوده است (مروج، ١/١٤٦، ٢٥٨، ٢٥٩، ٢٧٨، ٢٧٩؛ نيز نك :
ابوالفرج، ١٧/٣١٨ ـ ٣١٩).
ابوعبيده پس از آنكه در مكتب برجسته ترين دانشمندان روزگار خود در علوم گوناگون شعر
و لغت و انساب و اخبار مهارت يافت، مجالس درس خود را در بصره تشكيل داد (نك :
ابواحمد ١/١٠٧).شاگردان بي شماري به حلقة درس او روي آورده اندد كه نام بيش از ٦٠
تن از آنان در منابع آمده است. از مشهورترين شاگردان او جاحظ، ابونواس، ابن مناذر،
ابن سلام جمحي، خليفـة بن خياط، ابو حاتم سجستاني، ابوعثمان مازني، اثرم، ابن
اعرابي، ابن هشام، ابن سعد، ابن شبّه، ابن حبيب، ابن نطاح، ابن سكيت و ابوعبيد قاسم
بن سلام را مي توان نام برد (ابن سلام، ٣٩؛ خليفه، ١/٥؛ ابن قتيبه، عيون، ٢/٦٩؛
بلاذري، انساب، ١/٢٠٩؛ مبرد، ١/١٥٢، ١٨٢؛ ابن معتز، ١٢٠؛ ابن هشام، ١/٩، ٤٩، ٢١٢؛
طبري، ٥/٣٢٦، ٦/٢٤٨؛ ابن انباري، ٤٩؛ ياقوت، همان، ١٦/٧٤، ١٨/١١٣؛ ابوالفرج، ١٨/٢٠؛
ابن نديم، ٧٨؛ ابن خلكان، ٦/٣٩٥).
به گزارش خطيب بغدادي (١٣/٢٥٣ ـ ٢٥٤)، ابوعبيده در ١٨٨ ق به دعوت فضل بن ربيع، وزير
هارون الرشيد، به بغداد رفت. ظاهراً اين نخستين سفر وي به بغداد نبوده است. دست كم
دو روايت در دست است كه اگر درست باشند، حكايت از آن دارند كه او پيش از وزارت فضل
بن ربيع براي راه يافتن به دربار هارون الرشيد به دو تن از وزيران برمكي، جعفر بن
يحيي ( مق ١٨٧ ق) و فضل بن يحيي، متوسل شده بوده است: يكي روايت ابوحاتم سجستاني
است كه مي گويد ابوعبيده نزد جعفربن يحيي برمكك يرفت، اما جعفر او را شايستة ورود
به بارگاه خليفه نديد (نك :زبيدي، همانجا) و ديگري روايتي است كه مي گويد ابوعبيده
رواصمعي به حضور هارون الرشيد رسيدند، اما خليفة، اصمعي را براي مجالست ترجيح داد.
در اين روايت به مناظره اي كوتاه بين ابوعبيده و فضل بن يحيي دربارة شاعران نوخاسته
اشاره رفته است (سيرافي، ٧٠؛ يغموري، ١١٦).
به هرحال ابوعبيده پس از ١٨٨ ق رسماً در زمرة نديمان هارون الرشيد درآمد. به
روايتي، ابونواس و اسحاق موصلي با نفوذي كه در دربار داشتند، چندان به تمجيد و
ستايش از ابوعبيده پرداختندكه خليفه مصمم شد ابوعبيده را به دربار فراخواند و او را
جايگزين اصمعي كند. وي در آغاز به شايستگي از ابوعبيده استقبال نكرد، اما چون مقام
علمي او را دريافت به او پاداش فراوان بخشيد (ابن قتيبه، همان، ٢/١٣٠؛ ياقوت، همان،
١٩/١٥٧؛ ابن خلكان، ٥/٢٣٥؛ بياني، ٢/١٥). و گويند او را به استادي خود برگزيد و
برخي آثارش را از وي فراگرفت (خطيب، ١٣/٢٥٢). ابوعبيده در طي اين مدت، مجالس درسي
در بغداد تشكيل داد و افزون بر تدريس به تأليف نيز پرداخت (ذهبي، ٩/٤٤٦). مدت اقامت
وي در بغداد به درستي روشن نيست، اما احتمالاً وي تا پايان خلافت هارون (١٩٣ ق) در
آنجا به سر برده است. ابوعبيده سفري نيز به فارس كرده كه به درستي معلوم نيست در چه
زماني بوده است. تنها گفته اند به قصد ديدار با موسي بن عبدالرحمن هلالي روانة آن
ديار شد و از پاداشهاي وي برخوردار گرديد (زبيدي، همانجا؛ قفطي، ٣/٢٨٤).
در تارريخ مرگ ابوعبيده اختلاف نظر فراوان است، اما در اينكه وي عمر طولاني يافته،
ترديدي نيست (يماني، ٣٥١). ابن قتيبه نخستين كسي است كه به تاريخ وفات او اشاره
كرده و آن را ٢١٠ يا ٢١١ ق نوشته است (المعارف، همانجا). مسعودي ٢١١ ق را ترجيح
داده (مروج، ٣/٤٤٩)، سيرافي (ص ٧١) و زبيدي (همانجا) نيز آن را ٢٠٨ يا ٢٠٩ ق گفته
اند، اما خطيب بغدادي (١٣/٢٥٨) تاريخ وفات او را ٢١٣ ق و در ٩٨ سالگي وي نوشته است.
در چگونگي مرگ او نيز چند روايت ترديد آميز در دست است. در يكي از آنها، از زبير بن
بكار نقل شده كه ابوعبيده به دست محمد بن قاسم بن سهل نوشجاني مسموم شده است (نك :
ابوالفرج، ٤/١٠؛ يغموري، ١٢٤؛ بستاني، همانجا). در گزارش ديگري نيز ابوعبيده در
بستر بيماري، خود تلويحاً به اين امر اشاره كرده است (يغموري، همانجا). به استناد
اين دو روايت، منابع متأخرتر (نك : خطيب، ١٣/٢٥٧؛ ابن شاكر، ٧/٢٩٠) در كشته شدن
ابوعبيده به دست نوشجاني ترديد نكرده اند. البته آنچه درستي اين دو روايت را مورد
ترديد قرار مي دهد، اين است كه در منابع نزديك به روزگار ابوعبيده هيچ اشاره اي به
اين ماجرا نشده و تنها از نيمة اول سدة ٤ ق ذكر آن در مننابع ديده مي شود. به علاوه
روايت نخست را زبير بن بكار از قول خود نوشجاني نقل مي كند و اگر وي به راستي قاتل
ابوعبيده بوده، آيا خود اينگونه بدان اعتراف مي كرد؟ روايت مسعودي نيز كه گفته است،
هيچ كس حاضر به شركت در تشييع جنازة ابوعبيده نشد و مردي از مصريان را اجرتي دادند
تا او را به خاك سپارد (مروج، همانجا)، چندان پذيرفتني نيست.
شعوبيگري: از آغاز خلافت عباسيان كه ايرانيان سررشتة بسياري از امور دولت را در دست
گرفتند، تبليغات شعوبيه نيز كه زمزمة آن از نيمة دوم سدة اول ق شروع شده بود
(عطوان، ١٤٩)، شدت بيشتري يافت و در سدة ٣ ق به اوج خود رسيد (امين، ١/٦٣) و به
تدريج كتابهاي بسياري توسط شعوبياني كه بيشتر مولا زادگاني غير عرب و به ويژه
ايراني تبار بودند، در تحقير و مذمت عربها نوشته شد. به عنوان مثال علان شعوبي،
نويسندة ايراني هم روزگار ابوعبيده، حدود ٤٥ كتاب در «مثالب» قبايل عرب نوشته شده
است (نك : ابن نديم، ١١٨). از سوي ديگر، برخي هواداران نژاد عرب، مانند جاحظ و ابن
قتينه، نيز در ردّ آثار شعوبيان و دفاع از مفاخر عرب دست به تأليف كتابهايي زدند.
ابوعبيده نيز در اين ميان با تأليف كتابهايي دربارة عيبها و عاغدات ناپسند (مثالب)
برخي قبايل عرب، مانند لصوص العرب، ادعياء العرب و مثالب باهلـة و آثاري در ستايش
از ايرانيان، مانند فضايل الفرس و اخبار الفرس (ابن نديم، ٥٩)، پا به ميدان
كشمكشهاهي شعوبي و ضد شعوبي نهاد. جاحظ نخستين كسي است كه اورا از مخالفان نژاد عرب
معرفي مي كند و مي گويد: در شگفتن از كسي (ابوعبيده) كه خود را مسلمان مي داند و با
اينكه در قرآن به صراحت آمده كه از قوم ثمود (كه مورد غضب خداوند قرار گرفتند) كسي
باقي نمانده (اشاره به آية «وَثَمودَ فَما اَبْقي»، نجم/٥٣/٥١)، بر آن است كه
بقاياي قوم ثمود در بين عربها پراكنده اند. جاحظ اين گفتة ابوعبيده را جز از روي
سوء نيت و بدگماني نسبت به عربها نمي بيند (نك : البيان، ١/١٦٤ ـ ١٦٥). جالب توجه
است كه با اينكه جاحظ نخستين كسي است كه لفظ شعوبيه را به كار برده (نك : همايي،
٧٧؛ امين، ١/٥٧)، ابوعبيده را صريحاً شعوبي نخوانده است. پس از جاحظ، ابن قتيبه
(المعارف، همانجا) از ابوعبيده به عنوان دشمن عربها ياد كرده و در رسالة «الرد علي
الشعوبيـة» (ص ٢٧٠ ـ ٢٧١) سخت بر وي تاخته و او را در ذكر معايب و زشتيهاي نژاد
عرب از همة دشمنان شعوبي عربها كه به نظر وي، سرسخت ترينشان فرو مايه ترين ايشانند،
حريص تر خوانده است. با اينكه ابن قتيبه خود مي گويد از نقل طعنه هاي ابوعبيده
خودداري كرده تا مبادا آنها را جاويدان سازد، باز به نقل رواياتي از وي پرداخته كه
در آنها افتخارات عربها سخت مورد طعن و ريشخند قرار گرفته است (نك : همان، ٢٧١ ـ
٢٧٤). پس از جاحظ و ابن قتيبه. ديگر نويسندگان كهن نيزي به شعوبي بودن ابوعبيده
اشاره كرده اند (نك : ابوالفرج، ٢٠/٧٧؛ تنوخي، ١٣/٢٩١؛ مسعودي، همانجا؛ ابوطيب،
٤٥؛ نووي، ١(٢)/٢٦٠؛ قس: قفطي، ٣/٢٨٠، كه شعوبي بودن وي را با ترديد مطرح ساخته است
) وحتي گفته اند كه وي چنان تعصبي نسبت به ايرانيان داشت كه حتي افسانه هاي كهن
عربي را برگرفته از داستانهاي ايران باستان مي دانست (سيوطي، المزهر، ٢/٥٠٥؛
گلدسيهر، I/١٨٢). با اينهمه آثاري نيز در فضايل عربها با نامهاي مناقب قريش و
فضائلها، مقاتل فرسان العرب، مآثر العرب و مآثر غطان به وي نسبت داده اند (نك :
مسعودي، التنبيه، ٩٠، ١٨٠؛ ابن نديم، همانجا). از همين رو، منابع معاصر دربارة
شعوبي بودن وي آراء متفاوتي اظهار داشته اند. در بين مستشرقان، گلدسيهر او را شعوبي
محض مي داند و در اين باره به تفصيل بحث كرده است (I/١٧٩-١٨٦). هوار (ص ١٤١) و پلا
(ص ١٩٦، ٣٠١) نيز به راه گلدسيهر رفته اند، اما گيب (نك : EI٢) معتقد است كه، به
رغم گفته هاي گلدسيهر، دليلي بر شعوبي بودن ابوعبيده در دست نيست و او با نوشتن
مثالب و خوار شمردن بزرگان عرب و به ويژه مهلبيها فقط حربه اي مؤثر به دست شعوبيان
داده تا در مبارزات ضدعربي خود از آن استفاده كنند و همين امر باعث شده كه مخالفان
شعوبيه او را به هتك حرمت عرب متهم سازند. از ميان نويسندگان معاصر عرب نيز برخي
معتقدند كه وي علاوه بر آثاري كه در مثالب تازيان نوشته، مانند همة شعوبيان سعي
كرده تا در شرح امثال و اشعار، با كمك گرفتن از داستانهاي جعلي و روايتهاي ساختگي،
مفاخر عربها را واژگون نشان دهد و اين امر براي عربها بسي خطرناك تر از جنگ رو در
رو بوده است (امين، ١/٧٠). برخي ديگر نيز شعوبي بودن وي را به شدت انكار كرده، آن
را تهمتي از جانب دشمنان وي دانسته اند (بياتي، ٢/١٢ ـ ١٦).
افزون بر آنچه گفته شد، نشانه هاي ديگري نيز در دست است كه با توجه به آنها نمي
توان عقيده نويسندگان كهن عرب را چندان بي اعتبار دانست: راه يافتن ابوعبيده به
دربار هارون الرشيد در زمان نفوذ برمكيان و كسب محبوبيت و شهرت در روزگار وزارت فضل
بن ربيع وزير ايراني هارون الرشيد، دوراني كه دربار خليفه محل تجمع شعوبياني چون
هيثم بن عدي و ابونواس بود؛ اختلاف و كشمش شديد وي با طرفداران متعصب برتري نژاد
عرب بر عجم به ويژه اصمعي و نيز دوستي پايدار وي با آزادانديشان متهم به شعوبيگري
چون اسحاق بن ابراهيم موصلي و ابونواس كه راه را براي ورود وي به دربار هموار
ساختند.
مذهب: دربارة مذهب ابوعبيده در منابع كهن اختلاف است. برخي او را از اباضيان و برخي
ديگر از صفريان دانسته اند، اما هيچ كدام در خارجي بودن وي ترديد نكرده اند. جاحظ
(همان، ١/٢٧٣)، ابن قتيبه (المعارف، همانجا) و مسعودي (مروج، همانجا) به خارجي بودن
او اشاره كرده اند. به گفتة گلدسيهر (I/١٨١)، مقصود آنان از خارجي بودن، همانا
شعوبيگري است. جاحظ شعوبي ديگري، يعني عيثم بن عدي را نيز خارجي خوانده است (نك :
همان، ١/١٧٤). اين امر گفتة گلدسيهر را تأييد مي كند، اما اين نكته را نبايد از ياد
برد كه جاحظ در الحيوان (٣/٤٠٢) به صراحت ابوعبيده را از خوارج صفري دانسته است.
ابوحاتم سجستاني نيز وي را از صفريان شمرده، مي گويد: «ابوعبيده تمايل بسياري به من
داشت، چون مرا از خوارج سجستان مي پنداشت» (نك : ابوطيب، همانجا). به گفتة يغموري
(ص ١٠٩ ـ ١١٠)، ابوعبيده نخست صفري مذهب بود، اما چون با برخي عقايد صفريان مخالف
بود، از آنان كناره گرفت. قفطي نيز داستاني در تأييد خارجي بودن وي نقل كرده است
(٣/٢٨١؛ قس: سيوطي، همان، ٢/٤٠٧)، اما ابن خلكان صحت اين روايت را مورد تريد قرار
داده است ٥/٢٤١). برخي نيز او را قدري مذهب و متمايل به معتزليان دانسته اند (نك :
زبيدي، ١٧٥، ١٧٧) و احتمالاً دو عامل باعث اين داوري شده است: يكي وجوه اشتراكي كه
بين عقايد اباضيان و معتزله وجود دارد (نك : بغدادي، ١٢٥) و ديگري ستايشهاي وي از
برخي بزرگان معتزله از جمله نظام (نك : ابن مرتضي، ٥٠). از ميان منابع معاصر، تنها
گلدسيهر (همانجا) خارجي بودن ابوعبيده را نيذيرفته است، اما ديگران اين امر را مسلم
شمرده اند (نك : هوار، همانجا؛ پلا، ٢٨٩ ـ ٢٩٠؛ ايرانيكا). به علاوه ابوعبيده
كتابي با عنوان خوارج البحرين و اليمامـة نوشته بوده (نك : ابن نديم، همانجا) كه
خود مي تواند دليل ديگري بر خارجي بودن وي باشد.
روايت: ابوعبيده را بايد به حق از پيشگامان نهضت گردآوري تدوني اشعار و اخبار عرب
دانست كه از نيمة دوم سدة ٢ ق آغاز شد و تا اواخر سدة ٣ ق در شهرهاي بصره، كوفه و
بغداد ادامه داشت. با ظهور او و اصمعي كه هر دو از شاگردان ابوعمرو بن علا و از
استادان مكتب بصره بودند (سيوطي، همان، ٢/٤٠١)، روايت شعر و اخبار و نوادر عرب به
دوران تازه اي گام نهاد. اينان به دو كار بزرگ دشوار دست زدند؛ اولاً براي محفوظ
ماندن اين ذخاير علمي و ادبي از خطر نابودي و تحريفات بيشتر در پي نگارش و تدوين
آنها برآمدند. از اين دوران به بعد اندك اندك روايت شفاهي جاي خود را به روايت كتبي
داد و مجموعه هاي عظيمي از شعر و ادب و تاريخ عرب گردآوري شد. با نگاهي به الفهرست
ابن نديم (ص ٥٩ ـ ٦٠) جايگاه ابوعبيده در اين زمينه به خوبي روشن مي شود. وي حدود
٢٠٠ كتاب در زمينه هاي مختلف تاريخ، لغت، انساب، امثال و اخبار و نوادر به رشتة
تحرير در آورد و اين افزون بر روايات شفاهي است كه به شاگردانش املا كرده است.
گويند وي ٠٠٠’١٤ مثل را تنها براي جعفر بن سليمان روايت كرده است (نك : قفطي،
٣/٢٨٤). ثانياً آنان به بررسي دقيق روايات پرداختند وكوشيدند روايات سره را از
ناسره باز شناسند (جاحظ، البان، ٣/٢١٧؛ بلاشر، ١٨٤ ـ ١٨٦). ابوعبيده براي اين كار
راه باديه را در پيش گرفت، يا با بدوياني كه به شهرها مي آمدند، به مشورت پرداخت تا
آنچه را شنيده بود، با استفاده از دانش آنان اصلاح كند (نك : ابوعبيده، النقائض،
١/٣٠ ـ ٣١، ٤٨٧؛ ابوزيد قرشي، ٥٥؛ ابوالفرج، ١٧/٢٢٨؛ سيوطي، همان، ١/١٧٥، ٢/٥٠٨).
به روايتي، وي دربارة قطععه شعري كه از حماد شنيده بود، نخست با ٥ بدوي مشورت كرد و
سپس رأي به جعلي بودن آن داد (نك : سيوطي، هان، ١/١٨٠؛ بلاشر، ١٩٣). همچنين از بين
اشعار و قطعات بي شماري كه به امرؤالقيس نسبت مي دادند، جز حدود ٢٠ قطعه و قصيده
بقيه را جعلي خواند (نك : سيوطي، همان، ٢/٤٨٦ـ ٤٨٧)، در روزگار ابوعبيده گويي به
تدريج نوعي تخصص و تقسيم كار بين راويان به وجود آمد (بلاشر، ١٧٢). ابوعبديه بيشتر
به جمع آوري و تدوين روايات مربوط به لغت، انسا، امثال و رخدادهاي تاريخي پرداخت و
اصمعي بيشتر به شعر و نحو روي آورد (نك : زبيدي، ١٧١). تلاش ابوعبيده در اين زمينه
راه را براي تأليف كتابهاي جامعي در زمينه هاي مختلف علوم قرآني، لغت، اخبار و
انساب هموار ساخت و تأثير تأليفات ادبي و تاريخي وي در آثار نويسندگان سده هاي ٣ و
٤ ق به وضوح آشكار است. از بين اين نويسندگان به ويژه اينان را مي توان نام برد:
اخفش در معاني القرآن (نك :١/٣٠٥؛ نيز نك : زبيدي، ٧٣). جاحظ در البيان (١/٤٧،
٣/٢٣٦، جم) و الحيوان (١/٥٢، ١٤٦، جم)، ابن هشام در السيرة النبويـة (١/٩، ٤٩،
٢١٢، جم)، ابن عبدالبر در الانباه علي قبائل الرواة (١٥، ١٦، جم)، بلاذري در
انساب الاشراف (٤(٢)/١٠١ ـ ١٠٣، جم) و فتوح البلدان (ص ٢٦٣، ٢٧١، ٢٧٤، جم)، مبرد
در الكامل (١/٣٢، ١١٠، جم)، ابن عبدربه در العقد الفريد (١/١٤٠، ٣١٩، جم) و
ابوالفرج اصفهاني در الاغاني (١/٤، ١٠، جم). در بين نويسندگان اين دوره، طبري بيش
از همه در تاريخ خود آثار وي را سند قرار داده است (نك : ٢/١٩٣، ٢٠٦، جم).
استفادة وي از روايات و كتابهاي ابوعبيده به ويژه ايام العرب، اخبار بني يشكر، جفرة
خالد و خراسان به اندازه اي است كه مي توان بخش اعظم اين كتابها را در تاريخ طبري
باز يافت (نك : ٥/٤١٥ـ ٥٢١، ٦/٢٤٨، ٣٧٩، ٣٩٠ ـ ٣٩١، ٥٠٨، ٥١٦، ٥٥٥، ٧/٤٣ ـ ٤٥،
١٣٠، ١٣٤). كتاب ايام العرب وي امروزه از همين طريق بازسازي و منتشر شده است (نك :
بخش آثار در همين مقاله).
ابوعبيده راوي حاديث نبوي نيز بوده و از محدثان بزرگي چون هشام بن عروه روايت كرده
است (قفطي، ٣/٢٧٧؛ خطيب، ١٣/٢٥٢، ٢٥٣). وي در آغاز كتاب الخيل (ص ٤ ـ ١٠)، احاديث
بسياري از پيامبر (ص) نقل كرده است. به علاوه كتابي به نام غريب الحديث تأليف كرده
كه اگر چه اكنون در دست نيست، بخشهايي از آن را مي توان در غريب الحديث شاگردش
ابوعبيد قاسم بن سلام (نك : ١/١٤، ١٥، ١٦، جم) و ديگر كتابهايي كه در سده هاي بعد
به اين نام نوشته شده، بازيافت (نك : ابراهيم حربي، ١/٤، ٢٤، جم؛ نيز نك :
خطابي، ١/٤٩، جم). با اين حال، معلوم نيست چرا ذهبي (٩/٤٤٥) وي را از راويان حديث
به شمار نياورده است. ابوعبيده نخستين خطبة حضرت علي (ع) پس از خلافت و رواياتي از
امام سجاد (ع) را نيز نقل كرده است (نك : جاحظ، البيان، ٢/٣٨ ـ ٣٩؛ مفيد، ١٢٨؛
ذهبي، ٤/٣٩٦؛ نيز نك : خويي، ١٨/٢٦٨). اعتماد محدثان و نويسندگان به روايات و آثار
ابوعبيده اعتمادي مطلق است و بيشتر منابع او را ثقه دانسته اند (نك : ابن حبان،
٩/١٦٩؛ خطيب، ١٣/٢٥٧؛ ابن حجر، تقريب. ٢/٢٦٦، تهذيب، ١٠/٢٤٨؛ سيوطي، همان، ٢/٤٠٤).
لغت: از اوايل سدة ٢ ق در دو مكتب ببصره و كوفه دانشمنداني ظهورك ردنندكهدر عرصة
لغت شهرت فراوان يافتند و تأليفاتشان دست ماية اصلي فرهنگ نويسان در سده هاي بعد شد
(يوسف، ٥٨ ـ ٥٩). ابوعبيده يكي از مشهورترين آنان است. وي رساله هاي لغوي تك موضوعه
فراواني تأليف كرد كه از جملة آنها الخيل، الابل، البكرة، البازي، الحمام، الحيّات،
الزرع، الرحل، الرج، اللجام، القوس، السيف و الدلو را مي توان نام برد (نك : ابن
نديم، ٥٩). اينكه گفته اند وي فقط ٥٠ كتاب با عنوان الخيل تأليف كرده (نك : ابن
انباري. ٨١)، گرچه بسيار مبالغه آميز است، اما از وسعت دامنة معلومات وي در اين
زمينه حكايت مي كند. بسياري از اين رساله ها لغت نامة تك موضوعي كوچكي را تشكيل مي
داده كه واژگان آن را ابوعبيده از زبان بدويان شنيده بوده است. پيشينيان به آثار
لغوي وي توجه فراوان داشته اند، چنانكه افزون بر لغت نويساني چون ابن سكيت (١١، ١٤،
٣٠، جم)، ابن فارس (مجمل، ١/٧٧، ٧٨، جم)، زمخشري (٢/٢٣١، ٢٣٢) و ابن منظور (١/٢٩،
٣٧، جم)، محدثان و مفسران بزرگي چون بخاري (٥/٧٧، ٦/١٨٣)، خطابي (١/٥٥٦)، ابوعبيد
قاسم بن سلام (١/١٤، ١٥، جم) و ابن حجر (فتح. ١٣/٤٦٠ ـ ٤٦١، جم) نيز در تفسير و
توضيح واژگان دشوار از آثار او بهرة بسيار جسته و در وي به چشم حجتي در خور اعتماد
نگريسته اند (نيز نك : ابن عماد، ٢/٢٤).
آراء ابوعبيد دربارة واژه هاي «معرب» در خور توجه است. وي وجود واژگان غير عربي را
در قرآن انكار كرده، مي گويد: «كسي كه جز اين گويد، سخني به گزاف گفته است» (نك :
ابن فارس، صاحبي،٤٣؛ سيوطي، همان، ١/٢٦٦). همچنين دربارة واژگان فارسي از قبيل
استبرق، دست، دشت و سخت كه وارد زبان عربي شده، معتقد است كه گرچه اصل اين كلمات
فارسي است، تازيان آنها را به واژگان عربي مبدل ساخته اند كه گاه در لفظ مشترك و در
معنا با اصل خود اختلاف دارند (نك : ابن قتيبه، ادب، ٤٩٥ ـ ٤٩٦؛ سيوطي، همان،
١/٢٦٦، ٢٦٩). برخي (بياتي. ٢/١٤) همين نظرية وي را دليلي بر شعوبي نبودن وي دانسته
اند.
نحو: برخي ابوعبيده را از نحويان بزرگ شمرده واو را در طبقة اصمعي و ابوزيد انصاري
نهاده اند (سيرافي، ٥١ ـ ٥٢، ٦٧ ـ ٧١). وي نحو را در مكتب اخفش و يونس نحوي آموخته
بود (ابن سلام، ٤٠؛ زبيدي، ٥١؛ ابن انباري، ٢٨) و كتابي نيز در نحو به نام اعراب
القرآن نوشته بوده است (ابن نديم، ٦٠). به علاوه مجازالقرآن وي نيز بيشتر جنبة نحوي
دارد (نك : دنبالة مقاله). با اين حال، درخور توجه است كه وي از نخستين كساني است
كه در مقابل نحويان و قواعد نحوي بغرنجي كه به دست هم روزگارانش پايه ريزي شده بود،
بانگ اعتراض برآورد. او نه تنها به قواعد نحوي مكتبهاي بصره وكوفه اعتنا نمي كرد،
نحويان را دروغگو نيز مي خواند (نك : سيوطي، همان، ٢/٣٨٠) و معتقد بود كه بايد از
قواعد نحوي دست و پاگير پرهيز كرد (نك : قفطي، ٣/٢٨٣؛ نووي، ١(٢)/٢٦٠؛ قس: سيوطي،
همان، ٢/٤٠٣). از همين رو، با اينكه در روزگار وي بزرگ ترين اثر نحوي يعني الكتاب
به دست دانشمند هم وطنش سيبويه نوشته شده بود، در هيچ يك از منابع كوچك ترين اشاره
اي به روابط وي با سيبويه و يا استاد او خليل بن احمد نشده است. ابوعبيده در مسائل
نحوي شيوه اي مستقل داشته و در شرح آيات و اشعار بيشتر بر ذوق و دانش لغوي خود متكي
بوده است. از همين رو آنان كه آراء وي را درنمي يافتند، به ويژه پس از تأليف كتاب
المجاز، او را به ناآگاهي در مسائل نحوي و علوم قرآني متهم كردند و گفتند كه وي در
تفسير قرآن مرتكب اشتباه شده و آيات را به رأي خود تفسير كرده است (نك : زبيدي،
١٧٦ ـ ١٧٧؛ ابوطيب، ٤٤؛ ذهبي، ٩/٤٤٧: قس: سزگين، ١٥).
ابوعبيده در نقد اشعار نيز تبحر داشت و در روزگار خود از منتقدان شعر شمرده مي شد
(نك : ابن رشيق، ١/٧٦؛ قفطي، ٣/٢٨٤). گرچه آراء او در اين زمينه چندان عميق و
موشكافانه نيست و از حدود عبارات رايجي چون «هو اشعر من…» و «هذا الشعر افضل من …»
در نمي گذرد، باز از اين جهت كه از مايه هاي آغازين نقد شعر به شمار مي رود، حائز
اهميت فراوان است. ابوعبيده خود نيز اندك اشعاري سروده است (نك : خطيب، ١٣/٢٥٦).
برخي شعر او را ضعيف و سست خوانده اند (قفطي، ٣/٢٨٢؛ سيوطي، بغيـة، ٢/٢٩٥) و برخي
نيز گفته اند در سرودن اشعار وزن و عروض را رعايت نمي كرده است (نك : زبيدي، ١٧٥؛
ابوطيب، همانجا). ابواحمد عسكري نيز بخشي را به تصحيفات وي اختصاص داده است (١/١٠٢
ـ ١٠٩).
مقام علمي: گستردگي معلومات ابوعبيده در زمينه هاي مختلف مورد تأييد همگان و حتي
خرده گيران وي بوده است. جاحظ (البيان، ١/٢٧٣ ـ ٢٧٤) او را آگاه ترين دانشمند عصر
خود دانسته است. اوطيب لغوي (همانجا) و ي را در انساب و اخبار و نوادر عرب برتر از
ابوصمعي و ابوزيد انصاري نهاده است (نيز نك : يغموري، ١٠٥). ابونواص دربارةوي مي
گويد: «اگر او را فرصت دهند، اساطير الاولين و الآخرين را برخواند» (نك : ابن
قتيبه، عيون، ٢/١٣٠؛ ابن عبدربه، ٦/٣٨١). حتي برخي كوفيان از جمله فرّاء وي را آگاه
ترين مردم به شعر و لغت دانسته و كثرت محفوظاتش را ستوده اند (نك : سيوطي، المزهر،
٢/٤٠٣ ـ ٤٠٤). البته آراء نويسندگان كهن دربارة او منحصر به ستايش نيست. برخي او را
در جنبه هاي فني شعر عرب فروتر از رقيبش اصمعي دانسته اند و چه بسا اين داوري به
سبب ضعف بيان ابوعبيده و قدرت سخنوري اصمعي كه در برخي منابع بدان شاهر شده
(سيرافي، ٧٠؛ زبيدي، ١٧١)، بوده باشد، چه در زمان حيات آن دو مشهور بود كه طالب
علمي كه در مجلس درس اصمعي حاضر شود، در بازار گوهر فروشان، خزف خرد و آنكه در درس
ابوعبيد شركت كند، در بازار حژخزف فروشان، گوهر يابد (نك : خطيب، همانجا).
آثار: ابوعبيد بيش از ٢٠٠ اثر در زمينه هاي مختلف تأليف كرده (ياقوت، ادبا، ١٩/١٦٢)
كه اينك جز شماري اندك از آنها در دست نيست.
الف. چاپي:
١. الايام، شرح وقايع و جنگهاي تاريخي قبايل عرب قبل از اسلام است كه مشمتمل بر شرح
٢٠٠’١ يوم بوده است (نك : بياتي، ٢/٨ ـ ٩). اصل اين كتاب از بين رفته، اما قطعه
هاي بسياري از آن در منابع مختلف از جمله در النقائض خود وي (نك : ١/٤٥٢ ـ ٤٥٣،
جم)، تاريخ طبري (٢/١٩٣، ٢٠٦، جم) الكامل ابن اثير (١/٥٩٦ ـ ٥٩٨، ٦٠٠ ـ ٦٠١، جم)
پراكنده است. اين قطعه ها را عادل جاسم بياتي گردآوري كرده و با نام ايام العرب قبل
الاسلام در بيروت (١٤٠٧ق/ ١٩٨٧ م) به چاپ رسانيده است.
٢. تسميـة ازواج النبي. مؤلف در اين كتاب به ذكر نامها و مشخصات زنان و فرزندان
پيامبر (ص) پرداخته است. اين اثر نخستين بار به كوشش ناصر صلاوي در بصره (١٩٦٨ م)
به چاپ رسيده و بار ديگر نهاد موسي آن را در مجلـة معهد المخطوطات در قاهره
(١٣٨٧ق/ ١٩٦٧ م) منتشر ساخته است.
٣. الخيل، رساله اي است لغوي به روايت ابوحاتم سجستاني كه مؤلف در آن با استناد به
اشعار كهن عرب به شرح اعضا، نامها و صفات مختلف اسب از جمله نژاد، رنگ و چگونگي راه
رفتن و دويدن آن پرداخته است. يكي از ويژگيهاي اين اثر نسبت به كتابهاي ديگري كه در
اين باره تأليف شده، اين است كه ابوعبيده بخش پاياني كتاب را به اشعاري كه شاعران
كهن دربارة اسب سروده اند، اختصاص داده است (نك ك ص ١٣٦ ـ ١٧٣). به گفتة ابوحاتم،
اين اثر همان كتاب صفـة الخيل عبدالغفار خزاعي است كه ابوعبيده مباحثي بدان افزوده
است (نك : ابن سيده، ٢/٣٦). اين كتاب در حيدرآباد دكن (١٣٥٨ ق) چاپ شده است.
٤. الديباج، نخستين اثر است كه دربارة برجسته ترين شاعران، سواراكاران دلاور،
بخشندگان و فاداران قبايل عرب در جاهليت و اسلام نوشته شده است (نك : يغموري،
١٠٩). ابوعبيده در تدوين اين رساله، با عنايت به روش معمول در عكاظ، ٣ تن از
مشهورترين افراد هر گروه را برگزيده و اخبار و روايات مربوط به آنان را گردآوري
كرده است.اين اثر مورد توجه بسيار نويسندگان كهن بوده (نك : مسعودي، التنبيه، ٢٠٩)
و از نخستين كتابهايي است كه در اندلس شهرت يافته است (نك : ابن خير، ٣٦١).
ابوعبيده كتاب ديگري نيز به نام الديباجـة نوشته بوده است. برخي به اشتباه اين دو
اثر را يكي پنداشته اند (هارون. ٢/٣٤٢)، حال آنكه الديباجـة مانند الخيل اثر ديگري
دربارة اسب بوده است (نك : بطليوسي، ١٣٨(. الديباج به كوشش عبدالله بن سليمان
جربوع و عبدالرحمن بن سليمان عيثمين در قاهره (١٤١١ق/١٩١ م) به چاپ رسيده است.
٥. العققـة و البررة، رساله اي است دربارة دو دسته از تازيان، يكي آنان كه
نافرماني پيشه ساخته، پدر و مادر و قبيلة خود را ترك كرده اند و ديگر آنان كه در حق
پدر و مادر خود نيكويي روا داشته اند. مؤلف ١٧ تن از اينگونه افراد را با ذكر
مشخصات و گزيده اي از اشعارشان برشمرده، اما تنها دو مورد از آنان را در دستة دوم
جاي داده است. از همين رو، به عقيدة برخي معاصران، مراد از تأليف اين رساله تحقير و
مذمت عربها بوده است (هارون، ٢/٣٣١). اين اثر به كوشش عبدالسلام هارون در نوادر
المخطوطات در قاهره (١٣٧٣ق/١٩٥٤ م) به چاپ رسيده است.
٦. مجاز القرآن. ابن نديم، ٤ كتاب دربارة قرآن با نامهاي مجاز القرآن، غريب القرآن،
اعراب القرآن و معاني القرآن به ابوعبيده نسبت داده است (ص ٥٩، ٦٠). برخي منابع كهن
مجاز القرآن و غريب القرآن را يك اثر دانسته اند (زبيدي، ١٧٦؛ ابن اخير، ١٣٤) و به
گمان برخي از معاصران، هر ٤ كتاب يك اثر بيش نبوده است (سزگين، ١٨). ابوعبيده در
اين كتاب به شرح و توضيح آيات قرآن برحسب ترتيب سوره ها پرداخته است. از همين رو،
مي توان آن را كتابي در تفسير قرآن شمرد كه شيوة بهتر فهميدن آيات را معرفي كرده
است (هارون، ٢/٣٣٢؛ آل ياسين، ١٠٨ ـ ١٠٩). برخي نيز از اين جهت كه مؤلف در آن به
شرح واژگاني پرداخته كه در غير معاني اصلي خود به كار رفته اند، آن را نخستين اثر
در علم بيان مي دانند (بستاني، ٢/١٥٦). گرچه مسلم است كه مراد ابوعبيده از تأليف
آن، نگارش اثري در علم بيان نموده است. مجاز القرآن از پرجنجال ترين آثار ابوعبيده
به شمار مي رود كه پس از تأليف تا مدتها مورد بحث بوده و اظهارات متفاوتي دربارة آن
شده است. نخستين بانگ اعتراض از جانب دانشمندان هم رو گارش فراء، اصمعي و ابوعمر
جرمي برخاست. آنان معتقد بودند كه ابوعبيده قرآن را به دلخواه خود و برخلاف اقوال
نحويان و فقيهان تفسير كرده است (نك : زبيدي، ١٧٦ ـ ١٧٧؛ خطيب، ١٣/٢٥٥). حتي
شاگردش ابوحاتم سجستاني نيز سخت با خواندن اين كتاب و انتشار آن مخالف بود (زبيدي،
١٧٦). برخي اين كتاب را نخستين اثري مي دانند كه در آن واژگان غريب و ناآشناي قرآن
با شرح و تفسير گردآمده است (ابن خير، ابن اثير، همانجاها). البته مي دانيم كه قبل
از وي ابان بن تغلب (د١٤١ ق) كتابهايي در اين زمينه با نامهاي الغريب في القران و
معاني القرآن تأليف كرده بوده است (نك : ه د، ابان بن تغلب). اين اثر راهگشاي
بسياري از دانشمندان به ويژه لغويان و مفسران در سده هاي بعد گرديد. از آن جمله است
ابن قتيبه در تفسير غريب القرآن (نك : ص ٢٥ ـ ٢٦، ٣٣، جم)، ابوعلي فارسي در
الحجـة، ابن نحاس در معاني القرآن (نك : سزگين، ١٧) و ابن دريد در جمهرة اللغـة
(٣/٣٤ ـ ٣٥). اين كتاب به كوشش فؤاد سزگين در قاهره (١٣٧٤ ـ ١٣٨١ ق) به چاپ رسيده
است.
٧. النقائض (يا نقائض جرير والفرزدوق)، اثر است به روايت ابن حبيب و سكري. از آغاز
و انجام كتاب چنين برمي آيد كه متعلق به ابوعبيده است، اما برخي از معاصران انتساب
آن را به ابوعبيده مردود دانتسه اند (نك : بياتي، ٢/٣٢). مؤلف در اين اثر با
مهارتي خاص اشعاري (١١٣ قطعه) از جرير و فرزدق را مورد نقد و بررسي قرار داده است.
اين اثر به كوشش بوان در ليدن (١٩٠٥ ـ ١٩١٢ م) به چاپ رسيده است و سپس در قاهره
(١٣٥٣ ق) تجديد چاپ شده است.
ب. خطي: ١. اعراب القرآن. نسخه اي از آن در رامپور نگهداري مي شود (نك : تذكرة،
١٤)؛ ٢. مقاتل الفرسان. قسمتهايي از اين كتاب در موزة بريتانيا نگهداري مي شود (نك
: كرنكو، ١٧٩)؛ ٣. المحاضرات و المحاورات. نسخه اي از ان در كتابخانة شيخ الاسلام
حجاز موجود است (نك : تذكرة، ١٢١).
آثار يافت نشده: ابوعبيده افزون بر آنچه ياد شد، آثار بسيار ديگري نيز تأليف كرده
بوده كه به برخي از آنها اشاره مي كنيم: الف ـ دربارة قبايل عرب: ١. الاوس و
الخزرج، ٢. ايادي الازد يا ايادالازد، ٣. ايام بني مازن و اخبارهم، ٤. ايام بني
يشكر، ٥. مناقب باهله، ٦. بيوتات العرب، ٧. الحمس من قريش، ٨. خبر ابني بغيض، ٩.
خبر عبدالقيس، ١٠. مغارات قيس و اليمن؛ ب ـ د رتاريخ: ١. اخبار الحجاج، ٢. البصرة،
٣. الجمل و صفين، ٤. خراسان، ٥. كتاب السواد و فتحه، ٦. فتوح ارمينيـة، ٧. فتوح
الاهواز، ٨. قصـة الكعبـة، ٩. مرج راهط، ١٠. مسعود بن عمرو و مقتله، ١١. مقتل
عثمان؛ ج ـ در لغت: ١. اسماء الخيل، ٢. الاضداد، ٣. الجمع و التثنيـة، ٤. الزوائد،
٥. الشوارد، ٦. العقاب، ٧. فَعَلَ و اَفْعَلَ، ٨. اللغات، ٩. ما تلحن فيه العامـة
(ابن نديم، همانجا؛ ياقوت، ادبا، ١٦٠ ـ ١٦٢؛ قفطي، ٣/٢٨٥ ـ ٢٨٧؛ ابن خلكان، ٥/٢٣٨ ـ
٢٣٩).
وي كتابي نيز به نام الآدبار نوشته بوده كه ياقوت د رمعجم البلدان از آن بهرة بسيار
برده است (١/٥٣٠، جم). يكي ديگر از آثار يافت نشدة وي كه مورد استفادة بسيار
نويسندگان كهن قرار گرفته، كتاب الامثال اوست. اين كتاب يكي از مآخذ عمدة ابوعبيد
قاسم بن سلام در تأليف كتاب الامثال بوده است (نك : زلهايم، ١٠٠، ١٠٣، ١٠٥). يك
نسخه از كتابي به نام الامثال دركتابخانة مجلس موجود است كه برخي آن را اشتباهاً به
ابوعبيد نسبت داده اند (نك : شورا، ٤/٣٦٥ ـ ٣٨٦)، حال آنكه اين كتاب همان الامثال
ابوعبيد قاسم بن سلام است (براي بقية آثار وي، نك : حلاوي، ٢٥٥ ـ ٢٦٠).
مآخذ: آل ياسين، محمد حسين، الدراسات اللغويـة عندالعرب، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠ م؛
ابراهيم حربي، غريب الحديث، به كوشش سليمان بن ابراهيم، مكه، ١٤٠٥ق/١٩٨٥ م؛ ابن
اثير، الكامل؛ ابن انباري، عبدالرحمن بن محمد، نزهـة الالباء، به كوشش ابراهيم
سامرائي، بغداد، ١٩٥٩ م؛ ابن حبان، محمد، الثقات، حيدرآباد دكن، ١٤٠٣ق/١٩٨٣ م؛ ابن
حجر عسقلاني، احمد بن علي، تقريب التهذيب، به كوشش عبدالوهاب عبداللطيف، بيروت،
١٣٩٥ق/ ١٩٧٥ م؛ همو، تهذيب التهذيب، حيدرآباد دكن، ١٣٢٧ق؛ همو، فتح الباري، بيروت،
١٤٠٥ق/ ١٩٨٥ م؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن خير، محمد، فهرسـة، به كوشش ف. كودرا و ر.
تاراگو، بغداد، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣ م؛ ابن دريد، محمد بن حسن، جمهرة اللغـة، حيدرآباد
دكن، ١٣٤٥ ق؛ ابن رشيق، حسن، العمدة، به كوشش محمد محيي الدين عبدالحميد، بيروت،
١٤٠١ق/ ١٩٨١ م؛ ابن سكيت، يعقوب بن اسحاق، اصلاح المنطق، به كوشش احمد محمد شاكر و
عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٦ م؛ ابن سلام جمحي، محمد، طبقات الشعراء،
به كوشش يوزف هل، بيروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢ م؛ ابن سيده، علي بن اسماعيل، المخصص، بولاق،
١٣١٦ ق؛ ابن شاكر كتبي، محمد، عيون التواريخ، نسخة خطي كتابخانة احمد ثالث
استانبول، شم ٢٩٢٢؛ ابن عبدالبر، يوسف بن عبدالله، الانباه علي قبائل الرواة، به
كوشش ابراهيم ابياري، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥ م؛ ابن عبدربه، احمد بن محمد، العقد
الفريد، به كوشش احمد امين و ديگران، بيروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢ م؛ ابن عماد، عبدالحي بن
احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ ق؛ ابن فارس، احمد، الصاحبي، به كوشش احمد صقر،
قاهره، ١٩٧٧ م؛ همو، مجمل اللغـة، به كوشش زهير عبدالمحسن سلطان، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٦ م؛ ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم، ادب الكاتب، به كوشش محمد دالي، بيروت،
١٤٠٦ق/ ١٩٨٦ م؛ همو، تفسير غريب القرآن، به كوشش احمد صقر، بيروت،١٣٩٨ق/ ١٩٧٨ م؛
همو، «الرد علي الشعوبيـة او كتاب العرب»، رسائل البلغاء، به كوشش محمدكردعلي،
قاهره، ١٣٣١ق/ ١٩١٣ م؛ همو، عيون الخبار، بيروت، ١٣٤٣ق/ ١٩٢٥ م؛ همو، المعارف، به
كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛ ابن مرتضي، احمد بن يحيي، طبقات المعتزلـة، به
كوشش ديوالد ويلتسر، بيروت، ١٣٨٠ق/ ١٩٦١ م؛ ابن معتز، عبدالله، طبقات الشعراء، به
كوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٦ م؛ ابن منظور، لسان؛ ابن نديم،
الفهرست؛ ابن هشام، عبدالملك، السيرة النيوة، به كوشش ابراهيم ابياري و ديگران،
قاهره، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٥ م؛ ابو احمد عسكري، حسن بن عبدالله، شرح مايقع فيه التصحيف و
التحريف، به كوشش محمد يوسف و احمد راتب نفاخ، دمشق، ١٤٠١ق/١٩٨١ م؛ ابوزيد قرشي،
محمد بن الي الخطاب، جمهرة اشعار العرب، بيروت، دار صادر؛ ابوطيب لغوي، عبدالواحد
بن علي، مراتب النحويين، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٥ م؛
ابوعبيد قاسم بن سلام، غريب الحديث، بيروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦ م؛ ابوعبيده معمر بن مثني،
الخيل، حيدرآباد دكن، ١٤٠٢ق/١٩٨١ م؛ همو، النقائض، به كوشش بوان، ليدن، ١٩٠٥ ـ
١٩١٢ م؛ ابوالفرج اصفهاني، الاغاني، قاهره، دارالكتب؛ اخفش، سعيدبن مسعده، معاني
القرآن، به كوشش عبدالامير، محمد امين الورد، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥ م؛ ازهري، محمد
بن احمد، تهذيب اللغـة، به كوشش عبدالسلام محمد هارون و محمد علي نجار، قاهره،
١٣٨٤ ق/ ١٩٦٤ م؛ امين، احمد، ضحي الاسلام، قاهره، ١٣٥١ق/ ١٩٣٣ م؛ بخاري، محمد بن
اسماعيل،«صحيح»، الكتب السنـة، استانبول، ١٤٠١ق/ ١٩٨١ م؛ بستاني، بطرس، ادباء
العرب، بيروت، ١٩٣٤ م؛ بطليوسي، عبدالله بن محمد، الاقتضاب، بيروت، ١٩٧٣ م؛ بغدادي،
عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بين الفرق، به كوشش محمد محيي الدين عبدالحميد، قاهره،
مطبعـة المدني؛ بلاذري. احمد بن يحيي، انساب الاشراف، ج١، به كوشش محمد حميدالله،
قاهره، ١٩٥٩ م؛ همو، همان، ج ٤، به كوشش ماكسن شلوسينگر، بيت المقدس، ١٩٣٨ م؛ همو،
فتوح البلدان، به كوشش رضوان محمد رضوان، بيروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨ م؛ بلاشر، رژيس، تاريخ
ادبيات عرب، ترجمة آذرتاش آذرنوش، تهران، ١٣٦٣ ش؛ بياتي، عادل جاسم، مقدمه بر
الايام ابوعبيده، بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧ م؛ پلا، شارل، الجاحظ، ترجمة ابراهيم كيلاني،
دمشق، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥ م؛ تذكرة النوادر عن المخطوطات العربيـة، حيدرآباد دكن، ١٣٥٠ ق؛
تنوخي، محسن بن علي، نشوار المحاضرة و اخبار المذاكرة، به كوشش عبودشالجي، بيروت،
١٣٩٢ق/ ١٩٧٢ م؛ جاحظ، عمرو بن بحر، البيان والتبيين، به كوشش حسن سندوبي، قاهره،
١٣٥١ق/ ١٩٣٢ م؛ همو، الحيوان، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، بيروت، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٩
م؛ جوهري، اسماعيل بن حماد، الصحاح، به كوشش احمدعبدالغفور عطار، بيروت، ١٣٧٥ق/
١٩٥٦ م؛ حلاوي، ناصر، «مؤلفات ابي عبيدة»، المورد، بغداد، ١٩٧٤ م،ج ٣، شم ٤؛
خطابي، حمد بن محمد، غريب الحديث، به كوشش عبدالكريم ابراهيم عزباوي، مكه، ١٤٠٢ق/
١٩٨٢ م؛ خطيب بغدادي، احمد بن علي، تاريخ بغداد، قاهره،١٣٤٩ ق؛ خليفـة بن خياط،
الطبقات، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٦ م؛ خويي، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث،
بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣ م؛ ذهبي، محمد بن احمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط
و ديگران، بيروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦ م؛ زبيدي، محمد بن حسن، طبقات النحويين و اللغويين،
به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٩٧٣ م؛ زلهايم، رودلف، الامثال العربيـة
القديمـة، ترجمة رمضان عبدالتواب، بيروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤ م؛ زمخشري، محمود بن عمر،
المستقصي في امثال العرب، بيروت، ١٣٧٩ق/ ١٩٧٧ م؛ سزگين، فؤاد، مقدمه بر مجاز
القرآن ابوعبيده، بيروت، ١٤٠١ق/ ١٩٨١ م؛ سيرافي، حسن بن عبدالله، اخبار النحويين
البصريين، به كوشش فريتس كرنكو، بيروت، ١٩٣٦ م؛ سيوطي، بغيـة الوعاة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٥ م؛ همو، المزهر، به كوشش محمد احمد جادالمولي
و ديگران، بيروت،١٤٠٦ق/ ١٩٨٦ م؛ شورا، خطي؛ طبري، تاريخ؛ عطوان، حسين، الزندقـة
و الشعوبيـة في العصر العباسي الاول، بيروت، ١٩٨٤ م؛ عيثمن، عبدالرحمن بن سليمان،
مقدمه بر الديباج ابوعبيده، قاهره،١٤١١ق/ ١٩٩١ م؛ قرآن مجيد؛ قفطي،علي بن يوسف،
انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم. قاهره، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥ م؛ كرنكو،
فريتس،ذيل بر الخيل (نك : هم، ابوعبيده)؛ مبرد، محمدبن يزيد، الكامل، به كوشش
محمد احمد دالي، بيروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦ م؛ مسعودي، علي بن حسين، التنبيه و الاشراف،
به كوشش عبدالله اسماعيل صاوي، بغداد، ١٣٥٧ق/ ١٩٣٨ م؛ همو، مروج الذهب، به كوشش
يوسف اسعد داغر، قم، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤ م؛ مفيد، محمد بن محمد، الارشاد، قم، مكتبـة
بصيرتي، نووي، يحيي بن شرف، تهذيب الاسماء و اللغات، قاهره، ادارة الطباعـة
المنيريـة؛ هارون، عبدالسلام، مقدمه بر «العققـة و الررة»، ابوعبيده، نوادر
المخطوطات، قاهره، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٤ م؛ همايي، جلال الدين، شعوبيه، اصفهان، ١٣٦٣ ش؛
ياقوت، ادبا؛ همو، بلدان؛ يزيدي، محمد بن مبارك، الامالي، بيروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤ م؛
يغموري، يوسف بن احمد، نورالقبس. مختثر المقتبس مرزباني، به كوشش رودلف زلهايم،
بيروت، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤ م؛ يماني، عبدالباقي بن عبدالمجيد، اشارة التعيين، به كوشش
عبدالمجيد دياب، رياض، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦ م؛ يوسف، س. م.، «دستور زبان و فرهنگ نويسي»،
ترجمة علي محمد حق شناس، تاريخ فلسفه در اسلام، به كوشش ميان محمد شريف، تهران،
١٣٦٧ ش، ج ٣؛ نيز:
EI٢; Goldziher, I., Muslim Studies, London, ١٨٨٩-١٨٩٠; Huart, Cl., Litterature
arabe, Paris, ١٩٢٣; Iranica; Justi, F., Iranisches Namenbuch, Hildesheim, ١٩٦٣.
عنايت الله فاتحي نژاد