اِبْنِ واصِل، محمدبن واصل بن ابراهیم تمیمی حنظلی، والی فارس در زمان خلافت معتمد عباسی (حک‌ : ٢٥٦-٢٧٩ق/٨٧٠-٨٩٢م)، تاریخ تولد و وفات و همچنین زادگاه وی روشن نیست. مختصر آگاهیی که دربارۀ نسب و اسلافش وجود دارد، از نوشتۀ اصطخری (د ٣٤٦ق/٩٥٧م) فراتر نمی‌رود. به گفتۀ او (ص ١٤٢) ابن واصل از خاندان. حنظله بن تمیم از فرزندان عروه بن اُدَیّه بوده است که در روزگار بنی امیه و بعد از کشته شدن عروه، از بحرین به فارس مهاجرت کردند و در اصطخر سکنی گزیدند و به تدریج از زمین‌داران بزرگ بود، چنانکه خراج سالانۀ املاکش به سه میلیون دینار بالغ می‌گردید. جز این از زندگی ابن واصل تا قبل از ٢٥٦ق اطلاعی در دست نیست. در آغاز خلافت معتمد، ابن واصل به یاری یکی از کردان به نام احمد بن لیث بر ضد حارث بن سیما شرابی که عامل خلیفه در فارس بود، شورش کرد و پس از قتل وی بر آنجا مسلط شد (طبری، ٩/٤٧٤). اصطخری (همانجا) دربارۀ تسلط ابن واصل بر فارس روایت دیگری را ذکر می‌کند که بر طبق آن وی از طرف معتمد مأمور سرکوب امیران ترک فارس گردید و بجز ابراهیم بن سیما و چند تن دیگر همه را به قتل رساند. تسلط ابن واصل بر فارس زمانی رخ داد که بر سر تصاحب این ولایت ثروتمند بین یعقوب لیث و معتمد خلیفه رقابت پدید آمده بود. از این پس بیشتر دوران کوتاه حکومت ابن واصل، در پی کسب قدرت، صرف کشمکش و نبرد و گاه سازش با این دو جناح گردید. از این‌رو در ٢٥٧ق به مخالفت با خلیفه پرداخت (طبری، ٩/٤٨٩)، ولی هنگامی که شنید یعقوب لیث قصد لشکرکشی به کرمان و فارس دارد، چون یارای مقابله نداشت، در کرمان به پیشواز وی رفت و با پیشکش اموال و هدایای بسیار اطاعت و فرمانبرداری خویش را نشان داد. یعقوب هرچند حکومت او بر فارس را پذیرفت، ولی مدتی بعد در نخستین روزهای محرم ٢٥٨ خود وارد فارس شد و آنجا بود که منشور حکومت برخی از نواحی ایران چون فارس و کرمان را که معتمد توسط برادر خود ابواحمد موفق فرستاده بود، دریافت کرد (تاریخ سیستان، ٢١٦).
در منابع موجود دربارۀ نقش ابن واصل در این مصالحه که بین یعقوب و خلیفه انجام شد، مطلبی نیامده است، جز آنکه طبری خبر اطاعت ابن واصل از خلیفه و تسلیم خراج آن سال را به او آورده است (٩/٤٩٠). پس از این تا ٢٦١ق خبری از او در دست نیست؛ در این سال وی با عبدالرحمن بن مفلح که از جانب سپهسالار ترک موسی بن بغا برای حکومت بر فارس گسیل شده بود، در رامهرمز جنگ سختی کرد. در این جنگ عبدالرحمن شکست خورد و به اسارت درآمد و کمی بعد به رغم درخواست خلیفه به دست ابن واصل کشته شد. در هر حال ابن واصل در این جنگ غنایم بسیاری به چنگ آورد (همو، ٩/٥١٢-٥١٣؛ اصطخری، ١٤٢-١٤٣). رسیدن خبر این نبرد به یعقوب لیث در سیستان بار دیگر طمع او را برای تسلط بر فارس و به چنگ آوردن غنایم و سرکوب ابن واصل که دم از استقلال می‌زد، برانگیخت. چنانکه در ١٧ شعبان ٢٦١ق/٢٨ مۀ ٨٧٥م از سیستان به قصد فارس حرکت کرد و در اصطخر اموال و خزاین ابن واصل را که در این زمان در اهواز به سر می‌برد، تصاحب کرد. کمی بعد در ذیقعدۀ همان سال پس از بازگشت ابن واصل به فارس، در بیضا پیکاری میان آنان درگرفت. در این نبرد ابن واصل شکست خورد و گریخت. دربارۀ چگونگی این نبرد و پیامدهای آن گزارشهای متفاوتی در منابع وجود دارد که باتوجه به قراین تاریخی روایت تاریخ سیستان که با جزئیات بیشتری همراه است، دقیق‌تر می‌نماید. طبق این روایت یعقوب با توسل به حیله‌ای ابن واصل را غافلگیر و شمار بسیاری از لشکریانش را نابود کرد، ولی به رغم کوشش بسیار موفق به دستگیری او نشد. بنابر این گزارش طبری و به تبع او ابن اثیر دربارۀ مصادرۀ اموال ابن واصل توسط یعقوب در این تاریخ (طبری، ٩/٥١٤؛ تاریخ سیستان، ٢٢٥-٢٢٨؛ ابن اثیر، ٧/٢٧٥-٢٧٧) درست به نظر نمی‌رسد.
پس از شکست بزرگ یعقوب در دیرالعاقول در رجب ٢٦٢، بار دیگر ابن واصل از طرف معتمد عهده‌دار حکومت فارس شد. پس سپاهی از گریختگان گرد آورده، به فارس رفت و بر آنجا مسلط گردید، اما این موفقیت دیری نپایید، زیرا سپاهی از طرف یعقوب برای سرکوب وی گسیل شد. ابن واصل که توان مقابله با این سپاه را نداشت، به سیراف گریخت و سعی کرد با کشتی فرار کند، ولی موفق نشد و دستگیر گردید و در محرم ٢٦٣ نزد یعقوب فرستاده شد (طبری، ٩/٥١٩؛ تاریخ سیستان، ٢٢٨-٢٢٩؛ ابن اثیر، ٧/٢٩١-٢٩٢). یعقوب او را زندانی کرد و برای دستیابی به اموالش که در قلعۀ مستحکمی به نام سعیدآباد ــ در حوالی رامجرد از توابع اصطخر (اصطخری، ١١٧) ــ یا خرّمه (طبری، ٩/٥١٤) قرار داشت، به شکنجه‌اش پرداخت. بدین صورت ابن واصل قلعه و تمام اموال آن را تسلیم یعقوب کرد (تاریخ سیستان، ٢٢٩-٢٣٠).
طبری (همانجا) بهای این اموال را چهل میلیون دینار تخمین زده است. ابن واصل پس از دستگیری دو سال دیگر در زندان بود، تا آنکه به سبب بروز شورش در زندان به دستور یعقوب کشته شد (اصطخری، ١٤٣). به این ترتیب می‌توان حدس زد که سال مرگ وی بین ٢٦٥-٢٦٦ق بوده باشد. پس از این شکست فارس همچنان تا مدتها در دست صفاریان باقی ماند.
مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالک الممالک، لیدن، ١٩٢٧م؛ تاریخ سیستان، به کوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٤ش؛ طبری، تاریخ.
محمد عبدعلی