اِبْنِ وَلاد، شهرت چند تن از افراد خاندانی نحوی از اعراب تمیمی که ٢ تن از آنان نامبردارند. جدّ آنان، ولید بن محمد که ولاد نیز خوانده می‌شد، اصلاً بصری بود، ولی در مصر رشد یافت و سپس به عراق آمد (قفطی، ٣/٣٥٤). به گفتۀ قفطی (همانجا) وی محضر درس خلیل بن احمد فراهیدی (د ح ١٧٠ق/٧٨٦م) را درک کرد، اما با توجه به تاریخ درگذشت ولید در ٢٦٣ق (سیوطی، ٢/٣١٨)، این نکته ناپذیرفتنی می‌نماید (نیز نک‌ : زبیدی، ٢١٣). وی سپس به مصر بازگشت. او را نخستین فرد از نحویان مصر شمرده‌اند (همانجا). پس از مرگ وی، فرزند و نواده‌اش دنبالۀ کار او را گرفتند:
١. ابوالحسین محمد بن ولید (د ٢٩٨ق/٩١١م). وی به هنگام مرگ، تقریباً ٥٠ ساله بوده است (همو. ٢١٧). بنابراین، تولد او باید در حدود ٢٤٨ق باشد. وی احتمالاً در مصر متولد شد و در همانجا رشد یافت. به ظن قوی، آموزش نحورا نخست نزد پدر آغاز کرد و سپس نزد برخی استادان دیگر چون ابوعلی دینوری دانش آموخت (همو، ٢١٥، ٢١٧؛ یاقوت، ١٩/١٠٥). آنگاه به بغداد رفت و الکتاب سیبویه را نزد ابوالعباس مُبَرَّد آموخت و از استادان دیگری چون ابوالعباس ثعلب بهره برد. پس از ٨ سال اقامت در عراق، به مصر بازگشت و به کار تدریس و آموزش نحو پرداخت و سرانجام در همانجا درگذشت (زبیدی، ٢١٧؛ قفطی، ٣/٢٢٤؛ یمانی، ٣٣٩). کتابی به نام المنمَّق در نحو به او نسبت داده‌اند (زبیدی، یمانی، همانجاها؛ ابن قاضی شهبه، ٢٧٣).
٢. ابوالعباس احمدبن محمدبن ولید (د ٣٣٢ق/٩٤٤م). وی احتمالاً آموزش خود را نخست نزد پدر آغاز کرد و سپس به بغداد رفت و در محضَر استادانی چون ابواسحاق زجّاج و دیران نحو آموخت (یاقوت، ٤/٢٠٢؛ قفطی، ١/٩٩). اباسحاق زجاج او را بسیار گرامی می‌داشت و بر دیگر شاگردان خود و حتی ابن نحاس رجحان می‌داد (زبیدی، ٢١٩). او سپس به مصر بازگشت و به کار تدریس و آموزش نحو پرداخت (قفطی، همانجا). گفته‌اند که یکی از حکام مصر مجالسی ترتیب می‌داد تا در آن ابن نحاس و ابن ولاد با یکدیگر مناظره کنند. زبیدی (همانجا) یکی از این مناظره‌ها را نقل کرده است (نیز نک‌ : یاقوت، همانجا؛ قفطی، ١/١٠٠).
ابوالعباس آثاری تألیف کرده که برخی از آنها در دست است: ١. الانتصار. از این کتاب که ردی است بر اشکالات ابوالعباس مبرّد بر الکتاب سیبویه،نسخه‌ای در موزۀ عراق (نک‌ : نقشبندی، شم‌ ٢٥) و نسخۀ دیگری در قاهره موجود است (نک‌ : عضیمه، ١/٩٥)؛ ٢. المقصور و الممدود. این کتاب نخستین بار به کوشش برونله در لیدن (١٩٠٠م) و سس به کوشش محمد بدرالدین النعسائی در مصر (١٣٢٦ق/١٩٠٨م) منتشر شد.
برخی از محققان نیز اختلافات نحوی میان ابن نحاس و ابن ولاد، منقول در کتاب تذرکه النحاه ابوحیان غرناطی (ص ٦٠٠) را که به عنوان «المسائل التی جرت بین النحاس و ابن ولاد...» آمده است، از تألفات ابن ولاد دانسته‌اند (نک‌ : GAS, IX/٢٠٧).
به گفتۀ قفطی (١/٩٩)، ابوالعباس به املای کتابی در «معانی قرآن» آغاز کرد، اما هنوز بخشی از سورۀ بقره را تمام نکرده بود که درگذشت. از آنچه او املا کرده نیز اثری به جای نمانده است.
مآخذ: ابن قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد، طبقات النحاه و اللغویین، به کوشش محسن عیاض، نجف، ١٩٧٤م؛ ابوحیان غرناطی، محمدبن یوسف، تذکره النحاه، به کوشش عفیف عبدالرحمن، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٤م؛ زبیدی، محمدبن حسن، طبقات اللغویین و النحویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهین، قاهره، دارالمعارف؛ سیوطی، بغیه الوعاه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ عضیمه، محمد عبدالخالق، مقدمه بر المقتضب ابوالعباس مبرد، بیروت، عالم الکتب؛ قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ عضیمه، محمد عبدالخالق، مقدمه بر المقتضب ابوالعباس مبرد، بیروت، عالم الکتب؛ قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٦٩ق/١٩٥٠م؛ نقشبندی، اسامه ناصر، المخطوطات اللغویه فی مکتبه المتحف العراقی، بغداد، ١٩٦٩م؛ یاقوت، ادبا؛ یمانی، عبدالباقی بن عبدالمجید، اشاره التعیین فی تراجم النحاه و اللغویین، ریاض، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ نیز:
GAS.
علی بهرامیان