اَبوبَرْزۀ اَسْلَمی، نَضله بن عبداللـه بن حارث (د ٦٤ق/٦٨٤م)، صحابی. ابن سعد (٤/٢٩٨، ٧/٣٦٦) به نقل از فرزند ابوبرزه، نام وی را عبداللـه بن نضله، و خلیفه بن خیاط (١/٢٤١، ٢/٨٢٩)، نضله بن عبداللـه ثبت کرده است، اما بیشتر منابع بر نضله نضله بن عُبَید اتفاق دارند (بخاری، ١/١٥٧، ١٦٦؛ ابوزرعه، ١/٤٧٧)، گرچه صورتهای دیگری نیز از نام وی در دست است (نک‌ : ابن اثیر، اسدالغابه، ٥/١٤٦-١٤٧؛ ذهبی، تاریخ، ٢/٣٢٨؛ عبدالغنی، ١/١٦٧).
به گفتۀ نووی (٢/١٨٠) وی پیش از اسلام، نضله بن نیار (نیار = شیطان) نام داشت: پیامبر(ص) او را نضله بن عبداللـه خواند (نیز نک‌ : ابن حجر، ٦/٢٣٧). در کنیۀ او اختلافی نیست، تنها طوسی وی را ذیل اصحاب پیامبر(ص)، ابوبرده (ص ٣٠) و ذیل یاران علی(ع)، ابوبَرزه خوانده است (ص ٦٠) که به نظر می‌رسد، سهوی رخ نموده باشد. نووی معتقد است که در میان صحابۀ پیامبر(ص) تنها وی مکنی به ابوبرزه بوده است (٢/١٧٩).
وی از شمار صحابه‌ای است که در فتح مکه (ابن سعد، ٤/٢٩٨؛ ابن حجر، همانجا)، غزوه‌های حنین و خیبر (همانجا؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ٥/١٩) و چند غزوۀ دیگر در کنار پیامبر(ص) بود. شمار غزوه‌های او را ٦ یا ٧ (احمدبن حنبل، مسند، ٤/٤٢٣؛ بخاری، ١/١٥٨) یا ٩ غزوه (مزی، ٩/٩) ذکر کرده‌اند. بنابر نقل خود وی، وقتی پیامبر در غزوۀ احد آسیب دید، به مراقبت از آن حضرت برخاست و پیامبر پس از بهبود در حق او دعا فرمود (ابونعیم، ٢/٣٩). در روز فتح مکه که پیامبر همۀ ساکنان مکه را امان داد، فرمود ابن خَطَل را حتی اگر به پردۀ کعبه جنگ‌زده باشد، بکشند، زیرا او مرتد شده و مسلمانی را کشته بود و افزون بر این، دو کنیزش پیامبر را هجو کرده بودند (بلاذری، ١/٣٦٠). پس ابوبرزه او را که به پردۀ کعبه آویخته بود، گرفت و بین رکن و مقام گردن زد (واقدی، ٢/٨٥٩؛ ابن سعد، ٤/٢٩٩؛ احمدبن حنبل، العلل، ١/٣٥٩)، اما بنابر بیشتر منابع، سعیدبن حُرَیث مخزومی در قتل ابن خطل با او همکاری داشته است (ابن هشام، ٤/٨٦٨؛ طبری، ٣/٦٠؛ ابن اثیر، الکامل، ٢/٢٤٩).
به گفتۀ طبری (٤/١١١) در ٢٠ق در نبرد عین شمس (شهری در مصر) که عمروبن العاص در آنجا با مقوقس روبه‌رو شد، گروهی از مسلمانان ترسیدند و سستی ورزیدند، پس عمرو از صحابۀ حاضر در لشکر یاری جست و آنان از جمله ابوبرزه قدم پیش نهادند و سبب نیرو گرفتن و پیروزی مسلمانان شدند (نیز نک‌ : ابن اثیر، همان، ٢/٥٦٥). او در ٢٩ق در لشکرکشی عبداللـه بن عامر به اصطخر، دارابجرد، جور (اردشیر خره) فرماندهی جناح راست را برعهده داشت که منتهی به فتح این مناطق شد. همچنین وی در ساه ٠٠٠‘٥٠ نفری مسلمانان به فرماندهی ربیع بن زیاد که موفق به فتح بلخ و قهستان شدند (٥١ق)، حضور داشت (همان، ٣/١٠١، ٤٨٩؛ ابن خلدون، ٣ (١)/٣٠).
ابوبرزه از یاران علی(ع) بود (برقی، ٣؛ طوسی، همانجا). برقی (همانجا) وی را در ردیف سلمان، مقداد، ابوذر و عمار ذکر کرده است. او در جنگهای جمل، صفین و نهروان در کنار علی(ع) بود (ابونعیم، همانجا؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ٥/١٩). از دیگر نکات برجستۀ زندگی وی اعتراض او به یزید پس از شهادت حسین بن علی(ع) است (طبری، ٥/٣٩٠؛ ابن اثیر، همن، ٥/٢٠، الکامل، ٤/٨٥).
ابوبرزه روایاتی از پیامبر(ص) نقل کرده است. احمدبن حنبل در مسند (٤/٤١٩-٤٢٦)، به روایت از وی ٤٩ حدیث نقل کرده است. از میان راویان او، می‌توان فرزندش مغیره، ابوالمنهال سیاربن سلامه، ابوالوازع، عبداللـه بن مطرف و ازرق بن قیس را نام برد (همانجا). همچنین روایت ابوبرزه از امام حسن(ع) مورد توجه محدثان امامی، چون کلینی (٦/١٧) قرار گرفته است (نیز نک‌ : خوئی، ٢١/٤٣).
ابوبرزه پس از رحلت پیامر با خانوادۀ خود از مدینه به بصره آمد و در آن شهر ساکن شد و سرانجام در سفر جهاد به خراسان در مرو درگذشت (ابن سعد، ٣٦٦؛ ابن قتیبه، ٣٣٦). ابن حیان (ص ٣٨) محل وفاتش را در بیابانی بین سجستان و هرات، و حاکم (نک‌ : خلیفۀ نیشابوری، ١٠) در نیشابور ذکر کرده است (نیز نک‌ : ابن قیسرانی، ٢/٥٣٤؛ ذهبی، سیر، ٣/٤٣).
مآخذ: ابن اثیر، علی بن محمد، اسدالغابه، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛ همو، الکامل؛ ابن حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به کوشش م. فلایشهامر، قاهره، ١٣٧٩ق/١٩٥٩م؛ ابن حجر، احمدبن علی، الاصابه، کلکته، ١٨٥٣م؛ ابن خلدون، عبدالرحمن، تاریخ، بیروت، ١٩٥٧م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر؛ ابن قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ ابن قیسرانی، محمدبن طاهر، الجمع بین کتابی الکلاباذی و الاصیهانی، حیدرآباد، ١٣٢٣ق؛ ابن هشام، عبدالملک، سیره النبی، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٩٧٢م؛ ابوزرعۀ دمشقی، عبدالرحمن بن عمرو، تاریخ، دمشق، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ ابونعیم، احمدبن عبداللـه، ذکر اخبار اصبهان، لیدن، ١٩٣٤م؛ احمدبن حنبل، العلل، آنکارا، ١٩٦٣م؛ همو، مسند، بیروت، دارصادر؛ بخاری، محمدبن اسماعیل، التاریخ الصغیر، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ برقی، احمدبن ابی عبداللـه، رجال، تهران، ١٣٤٢ش؛ بلاذری، احمدبن یحیی، انساب الاشراف، قاهره، ١٩٥٩م؛ خلیفه بن خیاط، الطبقات، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٦م؛ خلیفۀ نیشابوری، احمدبن محمد، ترجمه و تلخیص تاریخ نیشابور حاکم نیشابوری، به کوشش بهمن کریمی، تهران، ١٣٣٩ش؛ خوئی، ابوالقاسم، معجم رجال حدیث، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ذهبی، محمدبن احمد، تاریخ الاسلام، قاهره، ١٣٦٨ق؛ همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ طبری، تاریخ؛ طوسی، محمدبن حسن، رجال، نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ عبدالغنی مقدسی، الکمال فی معرفه الرجال، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛ کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٦٢ش؛ مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تحفه الاشراف، بمبئی، ١٣٩٧ق؛ نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الاسماء، قاهره، اداره الطباعه المنیریه؛ واقدی، محمدبن عمرو، المغازی، به کوشش مارسدن جونز، بیروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م.
محسن سیّدی