اَبوسُفيان، صَخربن حَرب امي‌ـة بن عبدالشمس بن عبدمناف، از مردان مشهور عرب در صدر اسلام. او را گاهي به كنية ابوحنظله نيز خوانده اند (واقدي، ٢/٨١٧؛ ابن اثير، ٣/١٢). تاريخ دقيق تولد او روشن نيست، به روايتي ١٠ سال پيش از عام الفيل (٥٦٠م) متولد شد (بلاذري، انساب، ٤ (١)/١٣). مادرش صفيه دختر حَز‌ن بن بُجَير بن هُزَم بود و پدرش، حرب، در روزگار خود پيشواي بني اميه و فرمانده آنان در جنگهاي فجار بود (ابوالفرج، ٦/٣٤١؛ ابن قدامه، ٢٠٢).
به رغم شهرت ابوسفيان در تاريخ صدر اسلام، از زندگي او، خاصه پيش ا ز اسلام آگاهي دقيق و كاملي در دست نيست. از برخي اشارات مورخان، چنين برمي آيد كه وي پيش از اسلام از بزرگان قريش بوده و پيشة بازرگاني داشته است (نك‌ : بلاذري، فتوح، ١٢٩). ابن حبيب (ص ٣٦٨) او را از حكام قريش خوانده است. با آغاز دعوت پيامبر (ص)، ابوسفيان جزء سرسخت ترين دشمنان او شد، با اين همه شدت مخالفتِ او را از ديگر سران قريش، مانند ابوجهل و ابولهب كمتر دانسته اند (بلاذري، انساب، ١/١٢٤).
در دومين سالي كه پبامبر (ص) از مكه به مدينه هجرت كرده بود، ابوسفيان در رأس كارواني تجاري از شام بازمي گشت. پيامبر (ص) با سپاهياني آهنگ حمله به آن كرد، اما ابوسفيان، از يك سو از قريشيان مكه ياري خواست و از سوي ديگر خود با زيركي تغيير مسير داده، كاروان را به مكه رساند. با اينكه كاروان از خطر رسته بود، ابوجهل از تهديد پيامبر (ص) چنان در خشم شد كه تصميم گرفت به مكه بازنگردد تا با يثربيان پيكار كند (عروة بن زبير، ١٣١ـ ١٣٧). در جنگ بَدر، قريشيان شكست خوردند و حنظله، پسر ابوسفيان كشته و پسر ديگرش عمرو اسير شد كه بعداً آزاد گرديد (ابن هشام، ٢/٣٠٥ـ ٣٠٦؛ ابن قتيبه، ٣٤٤ـ ٣٤٥). اين شكست چنان بر قريشيان گران آمد كه تصميم گرفتند، دوباره به پيكار با پيامبر (ص) و مسلمانان مدينه روند. پس ابوسفيان با ٢٠٠ سوار از قريش آهنگ مدينه كرد و پس از مذاكره با سلّام بن مِشْكَم رئيس بني نصير، كساني را به مدينه فرستاد و آنان در جايي به نام «عُريض» نخلستانهايي را به آتش كشيدند و گريختند. پيامبر (ص) به تعقيب ابوسفيان پرداخت، اما به او دست نيافت و بازنگشت (ابن اسحاق، ٣١٠ـ٣١٢؛ واقدي، ١/١٨١؛ بلاذري، همان، ١/٣١٠).
در سال ٣ ق، ابوسفيان در رأس سپاهي بزرگ به قصد انتقام از مسلمانان، به سوي مدينه حركت كرد (همان، ١/٣١٢). در اُحد، نزديكي مدينه، جنگ سختي روي داد كه مسلمانان شكست خوردند و نخبگاني از آنان چون حمزه، عموي پيامبر (ص) به شهادت رسيدند. پس از نبرد، ابوسفيان بر فراز كوه آمد و ضمن ستايش بتان، پيامبر (ص) را به نبردي دوباره، در بدر وعده داد (ابن اسحاق، ٣٣٣ـ ٣٣٤؛ ابن هشام، ٣/٩٩ـ ١٠٠؛ بلاذري، همان، ١/٣٢٧). سال بعد پيامبر (ص) به بدر آمد، اما ابوسفيان پيش از رسيدن به وعده گاه، قريشيا نرا متقاعد كرد كه به مكه بازگردند (ابن هشام، ٣/٢٢٠ـ ٢٢١). سال ديگر، ابوسفيان با ياري يهوديان مدينه،‌پيكار خندق را بر ضد پيامبر (ص) ترتيب داد (همو، ٣/٢٢٥ـ ٢٢٦)، اما با تدبير و هوشمندي پيامبر (ص)، سپاه ابوسفيان و متحدان او، ناكام بازگشتند و مدينه رهايي يافت (بلاذري، همان، ١/٣٤٣ـ ٣٤٥).
با آنكه در جريان صلح حديبيه، ابوسفيان مداخلة آشكاري نداشت، پيش از فتح مكه، از سوي مشركان به مدينه آمد تا دربارة تمديد مدّت صلح با پيامبر (ص) مذاكره كند، اما كسي به او اعتنا نكرد و بي نتيجه به مكه بازگشت (ابن هشام، ٤/٣٧ـ ٣٩). سرانجام پس از دشمني و پيكارهاي متعدد، ابوسفيان در سال ٨ ق، به هنگام فتح مكه به ياري و وساطت عباس بن عبدالمطلب، نزد پيامبر اكرم (ص) آمد و اسلام آورد (واقدي، ٢/٨١٧ـ ٨١٨) و پيامبر (ص) خانة ا ورا پناهگاه امن اعلام كرد (همانجا؛ ابن هشام، ٤/٤٦). پس از آن ابوسفيان و خانواده اش در شمار مسلمانان درآمدند و پيامبر (ص) او را به امارت نجران فرستاد (كلبي، ٤٩)و در همان سال در جنگ حنين، ابوسفيان فرماندهي گروهي جنگجو را بر عهده داشت و در پايان جنگ، پيامبر (ص) به ابوسفيان و فرزندانش غنايم بيشتري بخشيد (واقدي، ٢/٩٤٤ـ ٩٤٥؛ طبري، ١/١٦٧٩). گفته اند: در غزوة طائف بود كه ابوسفيان يك چشمش را از دست داد (بلاذري، همان، ٤(١)/٨). پس از آن، پيامبر (ص) ابوسفيان را براي گردآوري صدقات به طائف فرستاد (ابن قتيبه، ٣٤٤؛ قس: بلاذري،‌همان، ١/٥٣٠).
از پاره اي روايات چنين برمي آيد كه هنگام رحلت پيامبر (ص)، ابوسفيان والي نجران بود (كلبي، همانجا؛ بلاذري، همان، ٤(١)/٧، ١٢) و آنگاه به مكه آمد و چندي در آنجا ماند، سپس به مدينه رفت و در آن شهر ساكن شد، اما واقدي (نك‌ : ابن عبدالبر، ٢/٧١٤) معتقد است كه وي هنگام درگذشت پيامبر (ص) در مكه بوده است و در آن هنگام عمروبن حزم والي نجران بود (نك‌ : بلاذري، همان، ١/٥٨٩). به هر روي ابوسفيان، پس از درگذشت پيامبر (ص) احتمالاً خود را به مدينه رسانده بود (همان ١/٥٢٩).
پس از رسيدن ابوبكر به خلافت، ابوسفيان از اينكه مردي از كم ارج ترين قبائل به خلافت برگزيده شده، ناراضي و آشفته به نظر مي رسيد و احتمالاً در انديشة فتنه انگيزي بود (همان، ١/٥٢٩، ٥٨٨؛ طبري، ١/١٨٢٧). با اين همه وي در ١٥ ق، در پيكار يرموك كه فرماندهي آن با يزيد فرزند او بود، شركت داشت و سپاه اسلام را به مبارزه و پايداري تشويق مي كرد (بلاذري، همان، ٤(١)/١١؛ ابن اثير، ٣/١٣). گفته اند كه وي در اين نبرد چشم ديگرش را نيز از دست داد (طبري، ١/٢١٠١).
از برخي روايات چنين برمي آيد كه ابوسفيان، فرزندش معاويه را ا زمخالفت با عمر بر حذر داشت و به او سفارش كرد كه بايد از وي پيروي كند (بلاذري، همان، ٤(١)/٩) چنين برمي آيد كه او در روزگار عمر مرتكب خلافهايي شده و بدين سبب مورد نكوهش وي واقع شده است. پس از رسيدن عثمان به خلافت، ابوسفيان نزد وي و در جمع امويان گفت: اكنون كه گوي خلافت به دست شما افتاده، آن را در ميان خود بگردانيد و نگذاريد كه از دستتان بيرون افتد (همان، ٤(١)/١٢، قس: ٤(١)١٣؛ ابوالفرج، ٦/٣٥٦).
تاريخ دقيق مرگ وي چندان روشن نيست. به گزارش واقدي (نك‌ : بلاذري، همان، ٤(١)/١٣)، وي ٥ سال پيش از قتل عثمان در در ٣٠ق درگذشت، اما تاريخهاي ٣١ تا ٣٣ق را هم براي مرگ او آورده اند (نك‌ : همانجا؛ طبري،١/٢٨٧١).
دربارة شخصيت سياسي و اجتماعي ابوسفيان بايد گفت كه او يكي از بلندپايگان قريش بود و يكي از ٤ تني به شمار مي رفت كه در جاهليت فرمانشان نافذ بود (عبدالبر، ٢/٧١٥). با آنكه او پس از فتح مكه اسلام آورد، سخني كه در ماجراي ردّه به او نسبت داده شده، نشان از بستگي و علاقة او به آيين گذشته دارد (بلاذري، همانجا). ابن حبيب (ص ٣٨٨) او را از «زنادقة قريش» خوانده است. ابوسفيان احاديثي نيز از قول پيامبر (ص) روايت كرده (مثلاً نك‌ : بخاري، ١/٩١، ٢/١٠٨؛ مزي، ٤/١٥٨ ـ ١٥٩).
از ابوسفيان، فرزندان متعددي برجاي ماندند. بنام ترين آنان معاويه است كه نقش سياسي مهمي در سدة اول ق ايفا كرد و سلسلة خلافت اموي را بنياد نهاد. فرزند ديگر او يزيد بود كه ابوبكر او را فرمانده سپاه كرد و سپس عمر او را به امارت گمارد. ديگر عتبه بود كه با عايشه در جمل شركت كرد و معاويه او را به امارت مصر فرستاد (ابن قتيبه، ٣٤٤ ـ ٣٤٥). يكي از دختران او به نام ام حبيبه است كه به حبشه هجرت كرد و سپس به مدينه بازگشت و پيامبر (ص) با او ازدواج كرد (ابن سعد، ٨/٩٦).
مآخذ: ابن اثير، علي بن محمد، اسد الغاب‌ـة، قاهره، ١٢٨٠ ق؛ ابن اسحاق، محمد، السير، والمغازي، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٣٩٨ق/١٩٧٨ م؛ ابن حبيب، محمد، المنمق في اخبار قريش، به كوشش خورشيد احمد فارق، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥ م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، بيروت، دارصادر؛ ابن عبدالبر، يوسف بن عبدالله، الاستيعاب، به كوشش علي محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠ م؛ ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، ‌به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛ ابن قدامة مقدسي، عبدالله بن احمد، التبيين في انساب القرشيين، به كوشش محمد نايف دليمي، بيروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨ م؛ ابن هشام، عبدالملك، السيرة النبوي‌ـة، به كوشش ابراهيم ابياري و ديگران،‌ قاهره، ١٣٧٥ ق/١٩٥٥ م؛ ابوالفرج اصفهاني، الاغاني، قاهره، دارالكتب المصري‌ـة، بخاري، محمدبن اسماعيل، صحيح، بولاق، ١٣١٥ ق؛ بلاذري، احمد بن يحيي، انساب الاشراف، ج ١، به كوشش محمد حميدالله، قاهره، ١٩٥٩ م، ج ٤، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٧٩ م؛ همو، فتوح البلدان، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٦٦ م؛ ذهبي، محمد بن احمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥ م؛ طبري، تاريخ، به كوشش دخويه و ديگران، ليدن، ١٩٦٤ م؛ عروة بن زبير، مغازي رسول الله (ص)، به كوشش محمد مصطفي اعظمي، رياض، ١٤٠١ق/ ١٩٨١ م؛ كلبي، هشام بن محمد، جمهرة النسب، به كوشش ناجي حسن، بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦ م؛ مزّي، يوسف بن عبدالرحمن، تحف‌ـة الأشراف، بمبئي، ١٣٩٦ق/ ١٩٧٦ م؛ واقدي، محمد بن عمر، المغازي، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م. بخش تاريخ