اَبوبَشْرِ دولابی، محمدبن احمد بن حمّاد بن سعد انصاری رازی (٢٢٤-٣١٠ق/٨٣٩-٩٢٢م)، محدث و مورخ ایرانی. گویا نسبت دولابی به یکی از نیاکان او باز می‌گردد که برخاسته از دولاب، قریه‌ای در نزدیکی ری باستان (از محلات کنونی تهران) بود (سمعانی، ٥/٤١٢-٤١٤؛ قس: ابن حجر، ٥/٤٢). نسب انصاری او نیز از رابطۀ ولاء با قبایل انصار حکایت دارد (نک‌ : سمعانی، همانجا).
ابوبشر برای آموختن علم به بغداد، بصره، حجاز، شام و مصر سفر کرد، اما چگونگی و زمان این سفرها چندان روشن نیست. تنها می‌دانیم که در ٢٢٤ق در بغداد بوده و در آنجا از ابومحمد محمودبن خداش حدیث شنیده است (ابوبشر، الکنی، ١/٦٢). وی در سفرهای یاد شده از گروهی چون عبداللـه بن احمد بن حنبل، ابن ابی الدنیا، ابوقلابۀ رقاشی، ابوعبداللـه منتوف، محمدبن عبداللـه بن یزید مقری، احمدبن ابی شریح رازی، ابراهیم بن مرزوق بصری، محمدبن بشار بندار بصری، علی بن حرب طائی، یزید بن سنان، علی بن حسین بن حرب قاضی و ابوعبداللـه نجار استماع کرده (همان، ١/٨٣، ٩١، ١١١، ١٢٤، ١٦٩، ١٧٦، جم‌ ، الذریه، ٧١، ١٣٣، جم‌ ؛ ابن عساکر، ١٤/٦٧٨؛ سمعانی، ٥/٤١٤-٤١٥؛ کندی، ٥٢٤) و در دمشق از محمدبن اسماعیل بن علیه، محمدبن عبدالرحمن بن اشعث، ابوبکر ابن اخت جعفی و ابن ابی اسامۀ حلبی حدیث شنیده است (ابن عساکر، همانجا؛ ابوبشر، الکنی، ١/٦٦، الذریعه، ٨٣، جم‌(.
ابوبشر در حدود سال ٢٦٠ق به مصر رفت و در آنجا اقامت گزید. او در مصر ضمن پرداختن به پیشۀ «وراقی» از دانش اندوختن و دانش آموختن غفلت نورزید (ابن عساکر، ١٤/٦٧٩؛ سمعانی، ابن حجر، همانجاها). کسان زیادی همچون طبرانی، ابن حبّان، ابن عدی، کندی، ابن مقری، حسن بن رشیق عسکری و ابوبکر احمد بن محمد مهندس از او روایت کرده‌اند (نک‌ : طبرانی، ٢/٧؛ ابن عدی، ٧/٢٤٨٢-٢٤٨٣؛ کندی، ٧٣، ٣١٨؛ ابن عساکر، ١٤/٦٧٨؛ سمعانی، همانجا). ابوبشر هنگامی که عازم حج بود، بین مکه و مدینه در محلی به نام «عرج» یا در ذوالحلیفه درگذشت (ابن عساکر، ١٤/٦٧٩).
در فقه، ابوبشر بر مذهب ابوحنیفه بود و در این مورد بسیار پافشاری داشت، تا آنجا که ابن عدی وی را به جهت تعصب بیش از اندازه‌اش در این‌باره سرزنش کرده و از بدگمانی ابوبشر نسبت به نعیم بن حماد به دلیل سخت‌گیری نعیم بر اهل رأی سخن گفته است (٧/٢٤٨٢). شایان ذکر است که ابوبشر، نعیم بن حماد را تضعیف و ادعا می کند که او برای تقویت مذهب خویش، احادیثی جعل می‌کرده و به منظور بدنام ساختن ابوحنیفه، حکایاتی را به دروغ برساخته است (همانجا). ذهبی بر آن است که ابوبشر در تکذیب نعیم بن حماد به افراط گراییده بود (تذکره، ٢/٧٦٠).
ابوبشر را در دانش حدیث، عالمی چیره‌دست شمرده‌اند (ابن عساکر، همانجا)، ولی برخی از پیشینیانِ ناشناخته به دلیلی نامعلوم به حدیث او خرده گرفته، ضعیفش دانسته‌اند (نک‌: ابن جوزی، ٦/١٦٩؛ ذهبی، سیر، ١٤/٣١٠، به نقل از دارقطنی و ابن یونس). علاوه بر حدیث، ابوبشر در تاریخ و رجال نیز تبحر داشته و در این زمینه‌ها تألیفاتی بر جای نهاده است (نک‌ : ابن خلکان، ٤/٣٥٢). برخی چون ابن خلکان و ابن کثیر در کتب خویش از روایات تاریخی و رجالی وی بسیار بهره جسته‌اند و اقوال او در ولادت و وفات علما و حکایات تاریخی، یکی از مراجع مهم آنان بوده است (همو، ١/٣٥٠، ٢/٦٦، ٤/٣٥٢، جم‌ ؛ ابن کثیر، ٥/٧٨-٧٩، ٩/٢٥٢). مسعودی (١/٢٣) و ابن خلکان (١/٣٥٠) از یک اثر ابوبشر با عنوان تاریخ یاد کرده‌اند و حاجی خلیفه (١/٢٦) اثری با عنوان اخبار الخلفاء بدو نسبت داده است.
آثار چاپی: الکنی و الاسماء، در علم رجال که در حیدرآباد دکن (١٣٢٢ق) به چاپ رسیده است؛ الذریه الطاهره، در فضائل اهل بیت(ع) که به کوشش محمد جواد حسینی جلالی همراه با مقدمه ای مفصل در شرح حال ابوبشر دولابی در قم (١٤٠٧ق) به چاپ رسیده است.
آثار یافت نشده: کتاب المولد و الوفاه (ابن خیر، ٢٠٨)؛عقلاء المجانین (همو، ٤٠٨)؛ مسند دیث سفیان بن عُیینه؛ مسند حدیث سفیان بن سعید الثوری (همو، ١٤٧؛ وادی‌آشی، ٢٠٥)؛ مسند حدیث شعبه بن الحجاج، در ٩ جزء (ابن خیر، ١٤٦). به گفتۀ قاضی عیاض، ابوبشر دولابی در مناقب مالک نیز تألیفی داشته است (نک‌ : ذهبی، همان، ٨/٨١). به هر روی چنانکه از کتب فهارس مغربی بر می‌آید، آثار ابوبشر در مغرب اسلامی از رواج ویژه‌ای برخوردار بوده است.
مآخذ: ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، حیدرآباد دکن، ١٣٥٧ق؛ ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ١٣٣١ق؛ ابن خلکان، وفیات؛ ابن خیر، محمد، فهرسه، به کوشش فرانسیسکو کودرا، بغداد، ١٩٦٣م؛ ابن عدی، عبداللـه، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، عمان، دارالبشیر؛ ابن کثیر، البدایه؛ ابوبشر دولابی، محمدبن احمد، الذریه الطاهره، به کوشش محمدجواد حسینی جلالی، قم، ١٤٠٧ق؛ همو، الکنی والاسماء، حیدرآباد دکن، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ همو، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛ طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الصغیر، به کوشش عبدالرحمن محمد عثمان، قاهره، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ کندی، محمدبن یوسف، الولاه و کتاب القضاه، به کوشش روون گِست، بیروت، ١٩٠٨م؛ مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، به کوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٨٥ق/١٩٦٥م؛ وادی آشی، محمدبن جابر، برنامج، به کوشش محمد محفوظ، بیروت، ١٩٨٢م.
سیمین محقق